ئۇيغۇرچە    Uyghurche    Уйғурчә   
  • 2018 - يىلى 27 - ئۆكتەبىر يەكشەنبە كۈنى سائەت 2:00 دە ئىستانبۇلدا «خىتاينىڭ جازا لاگىرلىرىدىكى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ئاقىۋىتى مۇھاكىمە يىغىنى» ئۆتكۈزۈلىدۇ. ...
سىزنىڭ ئورنىڭىز: باشبەت » مىللىي مەۋجۇتلۇق » چىنىباغ راستىنلا « جۇڭگۇنىڭ بېغى » مۇ؟ – ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەد

چىنىباغ راستىنلا « جۇڭگۇنىڭ بېغى » مۇ؟ – ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەد

Kashgar

چىنىباغ راستىنلا « جۇڭگۇنىڭ بېغى » مۇ؟

ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەد

چىنىباغ ئۇيغۇر يۇرتلىرىنىڭ ھەممە شەھەر،يېزا، قىشلاقلىرىدا ناھايتى كۆپ ئۇچۇرايدىغان يەر-جاي ئىسىملىرىنىڭ بىرى. ئۇيغۇرلار تارىختىن بۇيان باغ-ۋاران، گۈل-گىياھلارغا ھېرىسمەن خەلق بولغانلىقى ئۈچۈن ئۆزلىرى ئولتۇراقلاشقان ماكانلارنى باغۇ-بوستانلارغا ئايلادۇرۇپ، تەبىئىي گۈزەللىككە تۇيۇنغان باغلارنى بەرپا قىلىپ ياشاپ كەلگەن .شۇڭا ئۇيغۇر يۇرتلىرىنىڭ ھەممە يەرلىرىدە ”باغ“ سۆزى بىلەن قۇشۇپ ئاتالغان يېزا،قىشلاق ،مەھەللە ناملىرى ناھايتى كۆپ ئۇچۇرايدۇ. مەسىلەن:گۈلباغ،نۇرباغ،چىنىباغ،سايباغ،دۆلەتباغ،بېھىشباغ، شامالباغ،كېرەمباغ دېگەنلەرگە ئوخشاش.ئۇيغۇرچە يەر-جاي ناملىرىنى بىلدۈرىدىغان بۇ ئىسىملار ئۇيغۇر تىلىنىڭ گراماتكىلىق قانۇنىيتىگە ماس ھالدا قوش ئىسىملاردىن تۈزۈلگەن ناملار بولۇپ، كۆپىنچە ھاللاردا ئالدىدىكى ئىسىم كەينىدىكى ئىسىم ئېنىقلاپ كەلگەن مەنىنىڭ قانداق سۈپەتتە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدىغان سۈپەتلىك رولىنى ئويناپ كەلگەن.“چىنىباغ“ دېگەن بۇ ئىسىممۇ بۇ قانۇنىيەتتىن مۇستەسنا ئەمەس. ”چىنىباغ“ دېگەن بۇ ئىسىم ئەسلىدە“ چىنە“ ۋە ”باغ“ دېگەن ساپ ئۇيغۇرچە ئىككى ئىسىمنىڭ قۇشۇلىشىدىن تۈزۈلگەن ئىسىم بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىدىكى سۇزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئاجىزلىشىش قانۇنىيتى  ۋە تىل تەلەپۇزىدىكى تاۋۇشلارنىڭ ئالمىشىش ئادىتى بۇيىچە ”چىنەباغ“ دېگەن بۇ ئىسىم ”چىنىباغ“ بولۇپ تەلەپۇز قىلىنىدىغان ۋە يېزىق تىلىدىمۇ شۇ بۇيىچە يېزىلىدىغان  قائىدە شەكىللەنگەن.

چىنىباغ -ئۇيغۇر تىلىدا چىنىدەك پاكىز، جانان چىنىدەك چىرايلىق ۋە رەتلىك باغ دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئەقىللىق ئەجداتلىرىمىز ئۆزلىرى ياخشى كۆرۈدىغان باغلارغا كۆڭۈلنى ئاۋۇندۇرىدىغان ئاشۇنداق چىرايلىق ناملارنى قۇيۇشقا ئادەتلەنگەن. ئۇيغۇر تىلىدىكى ئەدەبىي تەسۋىرلەردىمۇ چىنىدەك پاكىز، جانان چىنىدەك چىرايلىق، جانان چىنىدەك جىرىڭشىپ تۇرۇدىغان… دېگەندەك سۈپەتلەر كۆپ ئۇچۇرايدۇ.

گەرچە ”چىنىباغ“ باغ دېگەن بۇ يەر نامى ئۇيغۇر تىلىدا“ چىنىدەك پاكىز باغ ”دېگەن مەنىنى بەرسىمۇ ئەمما ھازىر  غەرىپ مەتبۇئاتلىرىدا  ۋە تور بەتلىرىدە بۇ نام ئۇيغۇر تىل قانۇنىيتىگىمۇ، ئىلىم ئەخلاقىغىمۇ ماس كەلمىگەن ھالدا ”چىنىباغ“ ”خىتاينىڭ بېغى“ دېگەن ئىزاھات بىلەن چۈشەندۈرۈلمەكتە.مەسىلەن:شىۋېتسىيەدە نەشىر قىلىنغان سۋېن ھېدىننىڭ ھاياتىغا بېغىشلانغان زور ئەجىملىك ئەسەر ”ھەقىقىي تەۋەككۈلچى“ ناملىق كىتاپتا ”چىنىباغ -تۈرۈكچە سۆز بولۇپ ،خىتاينىڭ بېغى دېگەن مەنىدە “ دەپ ئىزاھات يازغان. ئۇنڭدىن باشقا فىنلاندىيەلىك يازغۇچى  ماركوس نومىي تەرپىدىن يېزىلغان «چىنەباغ» رومانى «خىتاينىڭ بېغى» دېگەن نام بىلەن ئىزاھلانغاندا، فىنلاندىيىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر زىيالىيلارنىڭ قارشىلىقىغا ئۇچرىغان. يېقىنقدا ئىگىلىگەن ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا بۇ روماننىڭ گېرمان تىلىدىكى نۇسقىسى  نەشر قىلىنىدىغان بولۇپ، ئاپتور كىتابىنى نەشر قىلىشتىن ئىلگىرى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى بىلەن ئۇچرىشىپ «چىنەباغ» رومانىدىكى چىنەباغ سۆزىگە يېزىلغان ئىزھاتنى ئۆزگەرتىشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.  تو بەتلەردە بۇ خىل ئەھۋال ناھايتى ئېغىر بولۇپ شىۋېتچەۋە ئېنگىلىسچە نۇرغۇن تور بەتلەردە ”چىنىباغ- خىتاينىڭ بېغى“ دېگەن ئاتالغۇنى ئىشلەتكەن.

«چىنىباغ» دېگەن بۇ ئاتالغۇ غەرب مەتبۇئاتلىرىغا – 20ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قەشقەردە تۇرغان ئەنگىلىيە كونسۇلخانىسىنىڭ تارىخى ھۆججەتلىرى، شۋېتسىيە مىسسيونىرلىرىنىڭ يازمىلىرى ۋە ئەينى يىللىرى قەشقەرگە بارغان تەۋەككۈلچى ئىكىسپىدىيىچىلەرنىڭ ئەسەرلىرى ئارقىلىق كىرگەن بولۇپ،بۇ ئەنگىلىيە كونسۇلخانىسىنىڭ قەشقەردىكى چىنىباغ دەپ ئاتالغان مەھەللىگە جايلاشقانلىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولسىمۇ، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر تەتقىقاتى ساھاسىدە زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن غەربلىك ئىلىم ئەھلىلىرىنىڭ كىتابلىرىدىمۇ چىنەباغ ئاتالغۇسىنى «جۇڭگۇنىڭ بېغى» دەپ ئىزاھلىشى ئادەمنى ئويلاندۇرىدۇ

-2011يىلى -8ئاينىڭ -25كۈنى

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

يازغۇچى ھەققىدە

ماقالە سانى : 1197

ئاكادېمىيە ئورگان تورى ©

ئۈستىگە قايتىش