• 2020-يىلى 21-مارت قۇتلۇق نورۇز كۈنىدە قۇتادغۇ بىلىگ ئىنىستىتۇتى ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تەركىبىدە قۇرۇلدى. ...
You Are Here: Home » پايدىلىق ئۇچۇرلار » ساخاروۋ مۇكاپاتى

ساخاروۋ مۇكاپاتى

ساخاروۋ ئەركىن پىكىر مۇكاپاتى، قىسقىچە ساخاروۋ مۇكاپاتى، ھەر يىلى 10- دېكابر كۈنىنىڭ ئالدى كەينىدە تارقىتىلىدىغان بىر كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتى. سوۋېت ئالىمى ۋە 1975- يىللىق نوبېل تېنچلىق مۇكاپاتىنىڭ ئىگىسى ئاندرېي ساخاروۋ نامىدىن 1988- يىلى ياۋروپا پارلامېنتى تەرىپىدىن ئۆمرىنى كىشىلىك ھوقۇق\ئىنسانىي ھەق-ھوقۇق ۋە ھۆر – ئەركىنلىككە بېغىشلىغان كىشىلەرگە بېرىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان.

مۇكاپات سوممىسى: 50 مىڭ ياۋرو

2019- يىل مۇكاپاتلانغۇچى: ئىلھام توختى

ئۆتمۈشتە مۇكاپاتلانغانلار:

1988: نېلسون ماندېلا (جەنۇبىي ئافرىقا) ۋە ئاناتولي مارچىنكو (ئۇكراينا، ئۆلۈمىدىن سوڭ بېرىلگەن)

1989: ئالكساندېر دۇبېچىك (سلوۋاكىيە)

1990: ئاڭ سان سۇۇ چى (بېرما، 2013- يىل، 23 يىلدىن كېيىن تاپشۇرۇلغان، 2016 دىن بېرى بېرما دۆلەت مەسلىھەتچىسى)

1991: ئادەم دېماچى (كوسوۋا)

1992: پلازا دې مايو ئانىلىرى (ئارگېنتىنا)

1993: ئوسلوبوديېنيە (بوسنىيە ھېرسېگوۋىنا، سارايۋۇدا بىر كۈندىلىك گېزىت)

1994: تەسلىمە نەسرىن (بېنگال)

1995: لەيلا زانا (تۈركىيە)

1996: ۋېي جىيڭشېڭ (魏京生) (خىتاي)

1997: سەلىمە غەزالى (ئالجېرىيە)

1998: ئىبراھىم رۇگوۋا (كوسوۋا)

1999: شانانا گۇسماۋ (شەرقىي تىمور)

2000:«¡Basta Ya!»  (ئىسپانىيە)

2001: نۇرىت پەلەد-ئەلھانان (ئىسرائىلىيە)، ئىززەت غاززاۋى (پەلەستىن)، دوم زاكارىيئاس كامۋېنھو (ئانگولا)

2002: ئوسۋالدو پايا (كۇبا)

2003: بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى

2004: بېلارۇسىيە مۇخبىرلار جەمئىيىتى

2005: ئاق كېيىملىك ئايال (كۇبا)، چىگرا تونىماس مۇخبىرلار (Reporters Without Borders) ۋە ھاۋا ئىبراھىم (نىگېرىيە)

2006: ئالاكساندار مىلىنكىيېۋىچ (بېلاروسىيە)

2007: سالىھ مەھمۇد ئوسمان (سۇدان)

2008: خۇ جىيا (胡佳) (خىتاي)

2009: مېمورىئال (رۇسىيە) ئولېگ ئورلوۋ، سېرگېي كوۋاليېۋ، ليۇدمىلا ئالېكسېېۋا

2010: گۇئللېرمو فارىڭاس (كۇبا)

2011: ئەسما ماھفۇز (مىسىر)، ئەھمەد ئەل سەنۇسسى (لىۋىيە)، رازان زەيتۇنەھ (سۇرىيە)، ئەلى فارازات (سۇرىيە) ۋە مۇھەممەد بۇئەزىزى (تۇنىس)

2012: جەئفەر پەناھى ۋە نەسرىن سوتودەھ (ئىران)

2013: مالالا يۇسۇفزاي (پاكىستان)

2014: دېنىس مۇكۋېگو (كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى)

2015: رائىف بەدەۋى (سەئۇدى ئەرەبىستان)

2016: نادىيا مۇراد ۋە لامىيا باشار (ئىراق)

2017: دېموكراتىك بىرلىك ئۈستىلى (ۋېنسوئېلا)

2018: ئولېگ سېنتسوۋ (ئۇكرائىنا)

2019: ئىلھام توختى (ۋىكىپېدىيە خەنچە: جۇڭگولۇق ئۇيغۇر سىياسىي جىنايەتچى، دېيىلگەن)

رەسمى تور بېتى: http://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/en/sakharov-prize-network.html

ئاندرېي دمىترىيېۋىچ ساخاروۋ: (Андре́й Дми́триевич Са́харов) تونۇلغان كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىدىن بولۇپ سابىق س س س ر (سابىق سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى) يادرو فىزىكا ئالىمى. س س س ر دا ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش ۋە كومۇنىست بولمىغان ئەللەر بىلەن دوستانە ئالاقە ئورنىتىشنى قوللىغان، 1975- يىلى نوبېل تېنچلىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، لېكىن ھاكىمىيەتنىڭ بېسىمىغا ئۇچراپ 1986- يىلىغىچە دۆلەت ئىچىدە سۈرگۈندە ياشىغان.

1921- يىل 21- ماي كۈنى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا توغۇلغان، ئاتا كەسپى فىزىكىنى تاللىغان ساخاروۋ 1947- يىلى دوكتور بولغان ۋە 32 يېشىدا سابىق س س س ر پەنلەر ئاكادېمىيىسى تولۇق ئەزالىقىغا تاللانغان (1953). بۇ ۋاقىتتا ئىگور تامم بىلەن بىرگە سوۋېتنىڭ تۇنجى ھېدروگېن بومبىسىنى ياساشقا قاتناشقان ۋە يادرو بىرىكىش رېئاكسىيىسى (فىزيون) تېئورمىسىنىڭ ئاساسىنى قۇرغان. 1961- يىلى باش مېنىستىر نىكىتا خرۇشچيېۋنىڭ 100 مېگاتوننىلىق بىر ھېدروگېن بومبىسىنى ئاتموسفېرادا سىناش لايھەسىگە، سىناق ئاقىۋېتىدە كۆرۈلگۈسى راديوئاكتىۋ چېچىلمىنىڭ كەڭ تۈردە كېسەللىكلەرگە سەبەب بولۇپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ قارشى چىققان. ئۈچ يىل سوڭرا (1964)، ستالىن دەۋرى بىئولوگلاردىن تروفىم لىسېنكونىڭ ھاكىم تەلىماتىغا زىت بىر ئۆكتىچى گرۇپ تەشكىللەشكە مۇۋەپپەق بولغان. 1968- يىلى غەرب ئەللىردە ئېلان قىلىنغان «ئىلگىرلەش، بىرگە ياشاش ۋە پىكىر ئەركىنلىكى» ئاتلىق ئەسەرىدە يادرو قۇراللىرىنىڭ ئازايتىلىشى كېرەكلىكىنى ياقىلىغان ۋە كومۇنىست ۋە كاپىتالىست تۈزۈلمىنىڭ نىھايەتتە دېموكراتىك سوتسىيالىزىم ئاساسىدا بىرلىشىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. 1971 دە ئىنسانىي ھەق ھوقۇق ھىمايىچىلىرىدىن يېلېنا گ. بوننېر بىلەن توي قىلغان.

ساخاروۋنىڭ بۇ پائالىيەتلىرى ۋە تېخىمۇ كېيىنكى يازمىلىرى، سوۋېت ھاكىمىيىتىنى غەزەپلەندۈرگەن. ھاكىمىيەتنى دەۋلەت ئىچىدە تۈرلۈك بېسىملار يۈرگۈزۈش، دەۋلەت سىرتىدا دۈشمەنچە بىر سىياسەت تۇتۇش بىلەن ئەيىپلىشى بىلەن رەسمىي چەكلەشلەرگە ئۇچرىغان.

1979- يىلى س س س ر نىڭ ئافغانىستانغا كىرىشىنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىتچىت بولىشىغا ئىما قىلغانلىقى ئۈچۈن تەنقىدكە ئۇچرىغان.

1980- يىلى موسكۋانىڭ 500 كىلومېتر شەرقىدىكى، بۇگۈنكى نىژنىي نوۋوگرود (سابىق گوركىي) شەھىرىگە سۈرگۈن قىلىنغان. 1984- يىل ئايالىمۇ سوۋېتكە قارشى پائالىيەتكە قاتناشقانلىق بىلەن گوركىيغا سۈرگۈن قىلىندى. سوۋېت ئىتتىپاقى تەرىپىدىن ساخاروۋغا بېرىلغان بارلىق مېداليون ۋە نىشانلار قايتۇرۋېلىنغان بولسىمۇ، پەنلەر ئاكادېمىيسى ئەزالىقى ساقلاپ قېلىنغان.

1986- يىلى مىخائىل گورباچوۋنىڭ سۈرگۈن جازاسىنى بىكار قىلىشى بىلەن موسكوۋاغا قايتقان. 1989- يىلى خەلق ۋەكىللىرى قورۇلتىيىغا سايلانغان ۋە ئابرويى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. ساخاروۋ نۇرغۇن يىللار بەدىلىگە ئارزۇ قىلغان مۇددىئالىرىنىڭ گورباچوۋ دەۋرىدە كۆپىنچىسىنىڭ ئەمەلگە ئاشقانلىقى ۋە رەسمىي سىياسەت ھالىغا كەلگەنلىكىگە تانۇق بولالىغان. 1989- يىلى 14- دېكابىر كۈنى 78 يېشىدا قايتىش بولغان.

Saxarow Erkin Pikir Mukapati, qisqiche Saxarow Mukapati, her yili 10- dékabr künining aldi keynide tarqitilidighan bir kishilik hoquq mukapati. Sowét alimi we 1975- yilliq Nobél Ténchliq Mukapatining igisi Andréy Saxarow namidin 1988- yili Yawropa Parlaménti teripidin ömrini kishilik hoquq\insaniy heq-hoquq we hör – erkinlikke béghishlighan kishilerge bérilish üchün qurulghan.

Mukapat sommisi: 50 ming yawro

2019- yil mukapatlanghuchi: ILHAM TOXTI

Ötmüshte Mukapatlanghanlar:

1988: Nelson Mandela (Jenubiy Afriqa) we Anatoly Marchenko (Ukrayna; ölümindin kéyin bérilgen)

1989: Alexander Dubček (Slowakya)

1990: Aung San Suu Kyi (Bérma/Myanmar, 2013- yili, 23 yildin kéyin tapshurulghan, 2016 din béri Bérma Dölet Meslihetchisi)

1991: Adem Demaçi (Kosowa)

1992: Plaza de Mayo Aniliri (Argéntina)

1993: Oslobođenje (Bosniye Hérségowina, Saraywuda bir kündilik gézit)

1994: Teslime Nesrin (Béngal)

1995: Leyla Zana (Türkiye)

1996: Wei Jingsheng (魏京生) (Xitay, Demokratik Heriketçi)

1997: Salima Ghezali (Aljiriye)

1998: İbrahim Rugova (Kosowa)

1999: Xanana Gusmão (Sherqi Timor)

2000: ¡Basta Ya! (Ispaniye)

2001: Nurit Peled-Elhanan (Israiliye), İzzet Ghazzawi (Pelestin), Dom Zacarias Kamwenho (Angola)

2002: Oswaldo Payá (Kuba)

2003: Birleşken Döletler Teşkilati

2004: Bélarusiye Muxbirlar Jemiyiti

2005: Aq Kéyimlik Ayal (Kuba), chigra tonimas muxbirlar (Reporters Without Borders) we Hauwa Ibrahim (Nigériye)

2006: Alaksandar Milinkievič (Bélarusiye)

2007: Salih Mahmoud Osman (Sudan)

2008: Hu Jia (胡佳) (Xitay, Eydis késelliri Himayiçisi)

2009: Memorial (Rusye) Olég Orlow, Sérgéy Kowalёw, Lyudmila Aleksewa

2010: Guillermo Fariñas (KUba)

2011: Esma Mahfuz (Misir), Ahmed el-Senussi (Liwiye), Razan Zaitouneh (Suriye), Ali Farzat (Suriye) we Muhammed Buazizi (Tunis)

2012: Cafer Penahi we Nesrin Sotoudeh (Iran)

2013: Malala Yusufzay (Pakistan)

2014: Denis Mukwege (Kongo Demokratik Jumhuriyeti)

2015: Raif Bedewi (Seudi Erebistan)

2016: Nadia Murad we Lamiya Başar (Iraq)

2017: Demokratik Birlik Üstili (Wénsoéla )

2018: Oleg Sentsov (Ukra’ina)

2019: Ilham Tohti (Wikipédiye Xenche: Junggoluq Uyghur Siyasiy Jinayetchi, déyilgen)

Resmi tor béti: http://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/en/sakharov-prize-network.html

Andréy Dmitriyéwich Saxarow: Андре́й Дми́триевич Са́харов) tonulghan Kishilik Hoquq qoghdighuchiliridin bolup sabiq SSSR (Sabiq Sowét Sotsiyalistik Jumhuriyetler Ittipaqi) yadro fizika alimi. SSSR da islahat élip bérish we komunist bolmighan eller bilen dostane munasibet ornitishni qollighan, 1975- yili Nobél Ténchliq Mukapatigha érishken, lékin hakimiyetning bésimigha uchrap 1986- yilighiche dölet ichide sürgünde yashighan.

1921- yil 21- may küni sabiq Sowét Ittipaqida toghulghan, ata kespi fizikini tallighan Saxarow 1947- yili doktor bolghan we 32 yéshida sabiq SSSR Penler Akadémiyisi toluq ezaliqigha tallanghan (1953). Bu waqitta Igor Tamm bilen birge Sowétning tunji Hédrogén Bombisini yasashqa qatnashqan we Yadro Birikish Ré’aksiyisi (fizyon) té’ormisining asasini qurghan. 1961- yili Bash Ménistir Nikita Xrushchyéwning 100 mégatonniliq bir hédrogén bombisini atmosférada sinash layhesige, sinaq aqiwétide körülgüsi radyo’aktiw chéchilmining keng türde késelliklerge sebeb bolup qélishidin ensirep qarshi chiqqan. Üch yil songra (1964), Stalin dewri bi’ologlardin Trofim Lisenko’ning hakim telimatigha zit bir öktichi grup teshkilleshke muweppeq bolghan. 1968- yili gherb ellirde élan qilinghan ‘‘Ilgirlesh, Birge Yashash We Pikir Erkinliki’’ atliq eseride yadro qurallirining azaytilishi kéreklikini yaqilighan we komunist we kapitalist séstimining nihayette démokratik sotsiyalizim asasida birlishidighanliqini ilgiri sürgen. 1971’de insaniy heq hoquq himayichiliridin Yelena G. Bonner bilen toy qilghan.

Saxarow’ning bu pa’aliyetliri we téximu kéyinki yazmiliri, Sowét hakimiyitini ghezeplendürgen. Hakimiyetni dewlet ichide türlük bésimlar yürgüzüsh, dewlet sirtida düshmenche bir siyaset tutush bilen eyiplishi bilen resmiy chekleshlerge uchrighan.

1979- yili SSSR’ning Afghanistan’gha kirishini Sowét Ittipaqining bitchit bolishigha ima qilghanliqi üchün tenqidke uchrighan.

 1980- yili Moskwaning 500 kilométr sherqidiki, bugünki Nijniy Nowogrod (sabiq Gorkiy) shehirige sürgün qilinghan. 1984- Yil ayalimu Sowétke qarshi pa’aliyetke qatnashqanliq bilen Gorkiy’gha sürgün qilindi. Sowét Ittipaqi teripidin Saxarow’gha bérilghan barliq médalyon we nishanlar qayturwélinghan bolsimu, penler akadémiysi ezaliqi saqlap qélinghan.

1986- yili Mixail Gorbachow’ning sürgün jazasini bikar qilishi bilen Moskowa’gha qaytqan. 1989- yili Xelq Wekilliri Qorultiyigha saylanghan we nami eslige keltürülgen. Saxarow nurghun yillar bedilige arzu qilghan muddi’alirining Gorbachow dewride köpinchisining emelge ashqanliqi we resmiy siyaset haligha kelgenlikige tanuq bolalighan. 1989- yili 14- dékabir küni 78 yéshida qaytish bolghan.

Сахаров Әркин Пикир Мукапати, қисқичә Сахаров Мукапати, һәр йили 10- декабр күниниң алди кәйнидә тарқитилидиған бир кишилик һоқуқ мукапати. Совет алими вә 1975- йиллиқ Нобел Тенчлиқ Мукапатиниң игиси Андрей Сахаров намидин 1988- йили Явропа Парламенти тәрипидин өмрини кишилик һоқуқ\инсаний һәқ-һоқуқ вә һөр – әркинликкә беғишлиған кишиләргә берилиш үчүн қурулған.

Мукапат Соммиси: 50 миң явро

2019- йил мукапатланғучи: ИЛҺАМ ТОХТИ

Өтмүштә Мукапатланғанлар:

1988: Нельсон Мандела (Җәнубий Африқа) вә Анатолий Марченко (Украйна СССР, өлүмидин соң берилгән)

1989: Александр Дубчек (Словакийә)

1990: Аун Сан Су Чжи (Берма, 2013- йил, 23 йилдин кейин тапшурулған, 2016 дин бери берма дөләт мәслиһәтчиси)

1991: Адем Демачи (Косова)

1992: Плаза Де Майо Анилири (Матери площади Мая) (Аргентина)

1993: Oslobođenje  «Oslobođenje[en]» (Боснийә Һерсеговина, Сарайвуда бир күндилик Гезит)

1994: Тәслимә Нәсрин (Бенгал)

1995: Ләйла Зана (Түркийә)

1996: Вей Җийңшең (魏京生) (Хитай)

1997: Сәлимә Ғәзали (Алҗерийә)

1998: Ибраһим Ругова (Косова)

1999: Шанана Гусмав (Шәрқий Тимор)

2000: ¡Basta Ya! (Испанийә)

2001: Нурит Пелед-Элханан (Исраилийә), Иззәт Ғаззави (Пәләстин), Дом Закарийас Камвенһо (Ангола)

2002: Освальдо Пайя (Куба)

2003: бирләшкән дөләтләр тәшкилати/ Организация Объединённых Наций

2004: Беларусийә Мухбирлар Җәмийити/ Белорусская ассоциация журналистов

2005: Женщины в белом (Куба), Чигра Тонимас Мухбирлар/ Репортёры без границ вә Һава Ибраһим (Нигерийә)

2006: Александр Милинкевич (Беларосийә)

2007: Салиһ Мәһмуд Осман (судан)

2008: Ху Җия (胡佳/ Ху Цзя) (Хитай)

2009: Мемориал (Русийә) Олег Орлов, Сергей Ковалёв, Людмила Алексеева

2010: Гуллермо Фариңас/ Гильермо Фариньяс (Куба)

2011: Әсма Маһфуз (Мисир), Әһмәд Әл Сәнусси (Ливийә), Разан Зәйтунәһ (Сурийә), Әли Фаразат (Сурийә) вә Муһәммәд Буәзизи (Тунис)

2012: Җәфәр Пәнаһи вә Нәсрин Сотодәһ (Иран)

2013: Малала Юсуфзай (Пакистан)

2014: Денис Муквего/ Дени Муквеге (Конго Демократик Җумһурийити)

2015: Раиф Бәдәви (Сәуди Әрәбистан)

2016: Надия Мурад вә Ламия Башар (Ирақ)

2017: Демократик Бирлик Үстили/ Демократическая оппозиция Венесуэлы (Венсоела)

2018: Олег Сенцов (Украина)

2019: ИЛҺАМ ТОХТИ (Википедийә Хәнчә: Җуңголуқ Уйғур Сиясий Җинайәтчи, дейилгән)

 рәсми тор бети: http://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/en/sakharov-prize-network.html

Андре́й Дми́триевич Са́харов, тонулған кишилик һоқуқ қоғдиғучилиридин болуп сабиқ СССР (Сабиқ Совет Сотсиялистик Җумһурийәтләр Иттипақи) ядро физика алими. СССР да ислаһат елип бериш вә комунист болмиған әлләр билән достанә алақә орнитишни қоллиған, 1975- йили Нобел Тенчлиқ Мукапатиға еришкән, лекин һакимийәтниң бесимиға учрап 1986- йилиғичә дөләт ичидә сүргүндә яшиған.

1921- йил 21- май күни сабиқ Совет Иттипақида тоғулған, ата кәспи физикини таллиған сахаров 1947- йили доктор болған вә 32 йешида сабиқ СССР Пәнләр Академийиси толуқ әзалиқиға талланған (1953). бу вақитта Игор Тамм билән биргә советниң тунҗи һедроген бомбисини ясашқа қатнашқан вә ядро бирикиш реаксийиси (физйон) теормисиниң асасини қурған. 1961- йили Баш Менистир Никита Хрушчйевниң 100 мегатоннилиқ бир һедроген бомбисини атмосферада синаш лайһәсигә, синақ ақиветидә көрүлгүси радйоактив чечилминиң кәң түрдә кесәлликләргә сәбәб болуп қелишидин әнсирәп қарши чиққан. Үч йил соңра (1964), Сталин дәври биологлардин Трофим Лисенкониң һаким тәлиматиға зит бир өктичи груп тәшкилләшкә мувәппәқ болған. 1968- йили ғәрб әллирдә елан қилинған »илгирләш, биргә яшаш вә пикир әркинлики» атлиқ әсридә ядро қураллириниң азайтилиши керәкликини яқилиған вә комунист вә капиталист сестиминиң ниһайәттә демократик сотсиялизим асасида бирлишидиғанлиқини илгири сүргән. 1971 дә инсаний һәқ һоқуқ һимайичилиридин Йелена Г. Боннер билән той қилған.

Сахаровниң бу паалийәтлири вә техиму кейинки язмилири, Совет һакимийитини ғәзәпләндүргән. Һакимийәтни дәвләт ичидә түрлүк бесимлар йүргүзүш, дәвләт сиртида дүшмәний бир сиясәт тутуш билән әйиплиши билән рәсмий чәкләшләргә учриған.

1979- йили СССР ниң Афғанистанға киришини Совет Иттипақиниң битчит болишиға има қилғанлиқи үчүн тәнқидкә учриған.

1980- йили Москваниң 500 километр шәрқидики, бугүнки Нижний Новогрод (сабиқ Горкий) шәһиригә сүргүн қилинған. 1984- йил аялиму советкә қарши паалийәткә қатнашқанлиқ билән Горкийға сүргүн қилинди. СССР тәрипидин сахаровға берилған барлиқ медалйон вә нишанлар қайтурвелинған болсиму, Пәнләр Академийси әзалиқи сақлап қелинған.

1986- йили Михаил Горбачовниң сүргүн җазасини бикар қилиши билән Московаға қайтқан. 1989- йили Хәлқ Вәкиллири Қорултийиға сайланған вә абройи әслигә кәлтүрүлгән. Сахаров нурғун йиллар бәдилигә арзу қилған муддиалириниң Горбачов дәвридә көпинчисиниң әмәлгә ашқанлиқи вә рәсмий сиясәт һалиға кәлгәнликигә тануқ болалиған. 1989- йили 14- декабир күни 78 йешида қайтиш болған.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلار ئاپتورنىڭ ئۆزىنىڭ كۆز-قارىشىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. تور بېتىمىزدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

ئاكادېمىيە ئورگان تورى ©

Scroll to top