«يات ئادەم» ناملىق رومانىنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى

تەييارلىغۇچى: ھەبىبۇللا ئابلىمىت

ئالبېرت كاميونىڭ «يات ئادەم» ناملىق رومانىنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى — ھاياتنىڭ مەنىسىزلىكى (ئابسۇردلۇق) ۋە ئىنساننىڭ شۇ ھەقىقەت بىلەن يۈزتۇرانە كېلىشىدۇر. ئەسەردىكى باش قەھرىمان مېرسو (Meursault) جەمئىيەت كۈتكەن ھېسسىيات ۋە ئەخلاقىي ئۆلچەملەرگە ماس كەلمەيدۇ. ئۇ ئانىسىنىڭ ۋاپاتىغىمۇ، كېيىن ئۆز تەقدىرىگىمۇ باشقىلار كۈتكەندەك ئىنكاس قايتۇرمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن جەمئىيەت ئۇنى پەقەت جىنايىتى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى «باشقىچە ئادەم» بولغانلىقى ئۈچۈنمۇ ھۆكۈم قىلىدۇ.

رومان تۆۋەندىكى پىكىرلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ:

ھاياتتا ئالدىن بېرىلگەن مۇتلەق مەنا بولماسلىقى مۇمكىن. ئىنسانلار دۇنيادىن تەرتىپ ۋە مەنا ئىزدەيدۇ، ئەمما ئالەم بۇنىڭغا جاۋاب بەرمەيدۇ. جەمئىيەت كىشىلەرنى بەلگىلەنگەن ھېسسىيات ۋە خۇلق-ئاتۋار ئۆلچەملىرىگە بويسۇندۇرۇشقا تىرىشىدۇ. ئىنسان ئۆلۈمنىڭ مۇقەررەرلىكىنى قوبۇل قىلغاندا، تېخىمۇ ئەركىن ياشىيالايدۇ. كاميونىڭ «ئابسۇرد پەلسەپىسى» بويىچە، ئىنسان مەنا ئىزدەيدۇ، ئەمما كائىنات سۈكۈت قىلىدۇ. ئىنساننىڭ بۇ تەلىپى بىلەن دۇنيانىڭ جىم تۇرۇشى ئارىسىدىكى زىددىيەت ئابسۇردلۇق دەپ ئاتىلىدۇ. «يات ئادەم» رومانى مانا شۇ ئابسۇردلۇقنى مېرسونىڭ ھاياتى ئارقىلىق كۆرسىتىدۇ. قىسقىچە ئېيتقاندا، روماننىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى: «ئىنسان ھاياتنىڭ مەنىسىزلىكى ۋە ئۆلۈمنىڭ مۇقەررەرلىكىنى تونۇپ يەتكەن تەقدىردىمۇ، ھەقىقەتكە سادىق ھالدا ياشىشى كېرەك.»

«بۈگۈن ئانام ئۆلدى.»دېگەن جۈملە بولسا، بۇ روماننىڭ ئەڭ مەشھۇر باشلىنىش جۈملىسى بولۇپ، مېرسونىڭ دۇنياغا بولغان سوغۇققان مۇناسىۋىتىنى كۆرسىتىدۇ.

«ھەممە ئادەم ئۆلىدۇ.» بۇ پىكىر روماندا ئۆلۈمنىڭ مۇقەررەرلىكى ۋە ئىنسانلارنىڭ ئاخىرىدا ئوخشاش تەقدىرگە يۈزلىنىدىغانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

«مەن خۇشال ئىدىم، يەنە خۇشال بولۇۋاتاتتىم.»دېگەن جۈملە بولسا, رومان ئاخىرىغا يېقىن مېرسونىڭ ھايات ۋە ئۆلۈمگە بولغان قارىشىدا يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشنى ئىپادىلەيدۇ.

«يات ئادەم»دىكى ئەڭ گۈزەل سۆزلەر كۆپىنچە مۇھەببەت ياكى رومانتىك جۈملىلەر ئەمەس؛ بەلكى ئەركىنلىك، ئۆلۈم، يالغۇزلۇق ۋە ھاياتنىڭ مەنىسى توغرىسىدىكى چوڭقۇر ئوي-پىكىرلەردۇر.

مەسىلەن:

ئىنساننىڭ ئۆلۈمدىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ.

مەزمۇنى: ھەر قانداق ئادەمنىڭ ئاخىرى بىر — ئۆلۈم. مەنىسى: شۇڭا ئادەم باشقىلارنىڭ ھۆكۈمىدىن بەك قورقۇپ ياشىماسلىقى كېرەك.

دۇنيا بىزگە مەنا بېرىپ قويمايدۇ.

مەزمۇنى: كائىنات بىزنىڭ سوئاللىرىمىزغا جاۋاب قايتۇرمايدۇ. مەنىسى: ھاياتنىڭ مەنىسىنى ئادەم ئۆزى يارىتىشى كېرەك.

ھەقىقەتنى يوشۇرۇشتىن كۆرە قوبۇل قىلىش ياخشى.

مەزمۇنى: مېرسو ئۆزى ھېس قىلمىغان ھېسسىياتنى ساختا كۆرسەتمەيدۇ. مەنىسى: راستچىللىق بەزىدە جەمئىيەتتە قىممەت تۆلەشنى تەلەپ قىلىدۇ.

جەمئىيەت كۆپىنچە ماس كەلمىگەنلەرنى جازالايدۇ.

مەزمۇنى: ئادەمنىڭ «باشقىچە» بولۇشىمۇ جىنايەتتەك كۆرۈلۈشى مۇمكىن. مەنىسى: جەمئىيەت ھەمىشە ئادالەت بىلەن ھۆكۈم قىلمايدۇ.

ھازىرقى دەقىقەنىڭ قىممىتىنى بىل.

مەزمۇنى: كەلگۈسىگە بەك باغلىنىپ قالماسلىق. مەنىسى: بۈگۈنكى ھاياتنى ھېس قىلىپ ياشاش مۇھىم.

تەبىئەت ئىنساندىن مۇستەقىل.

مەزمۇنى: قۇياش، دېڭىز، ئاسمان بىزنىڭ قايغۇمىزغا پەرۋا قىلمايدۇ. مەنىسى: دۇنيا بىزنىڭ ئارزۇيىمىزغا قاراپ ئۆزگەرمەيدۇ.

ئەركىنلىك قوبۇل قىلىشتىن باشلىنىدۇ.

مەزمۇنى: ئادەم ئۆزىنىڭ تەقدىرىنى قوبۇل قىلغاندا، روھىي جەھەتتىن ئەركىنلىشىدۇ. مەنىسى: ھەقىقەتتىن قېچىش ئەمەس، ئۇنى تونۇش كۈچ بېرىدۇ.

يالغۇزلۇق ئىنساننىڭ تەبىئىي ھالىتى.

مەزمۇنى: ھەر بىر ئادەم ئاخىرىدا ئۆزى بىلەن يالغۇز قالىدۇ. مەنىسى: ئۆزىنى چۈشىنىش مۇھىم.

خۇشاللىق مۇكەممەل دۇنياغا باغلىق ئەمەس.

مەزمۇنى: ئادەم قىيىن شارائىتتىمۇ خۇشاللىق تاپالايدۇ. مەنىسى: خۇشاللىق ئىچكى قاراشقا كۆپرەك باغلىق.

ھاياتنى شۇ پېتى قوبۇل قىل.

مەزمۇنى: ھايات ئادىل بولماسلىقى مۇمكىن، لېكىن ئۇنى ياشاشقا ئەرزىيدۇ. مەنىسى: كاميونىڭ «ئابسۇرد پەلسەپىسى»نىڭ يادروسى شۇ.

بۇ پىكىرلەرنىڭ ئىچىدە ئەڭ مەشھۇرى مۇنداق دەپ يىغىنچاقلىنىدۇ:

«ھاياتنىڭ مۇتلەق مەنىسى بولماسلىقى مۇمكىن، ئەمما ئىنسان شۇنى بىلىپ تۇرۇپمۇ ياشاشنى تاللايدۇ.» بۇ، كاميونىڭ پەلسەپىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم روھىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.