ئۇستاز ئابدۇقەييۇم خوجانى ئەسلىگەندە (2)

ﺳﺎﺧﺘﺎ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻗﻪﻣﻪﺭ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ ﺋﻮﻳﺪﯗﺭﯨﻠﻐﺎﻥ – ﺧﻪﺕ ﻳﻪﺯﯨﺸﻨﻰ ﺋﻮﮔﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ -ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻳﺎﻟﻐﺎﻥ ﯞﻩﺳﯩﻘﻪ

ئۇستاز ئابدۇقەييۇم خوجانى ئەسلىگەندە (2)

دوكتور ئەسئەت سۇلايمان

«تارىم ئاخېئولوگىيەسىدىكى رەزىل ئويۇنلار مۇشۇ مۇزېيدا ئوينالدى!»

1992-يىلىنىڭ ماي ئايلىرى ئىدى. ئەتراپىمىزدىكى تونۇش ئىنسانلارنىڭ كەيپىياتىدا ئالدىنقى يىلى سابىق سوۋېتلەر ئىتتىپاقىنىڭ يىقىلىشى ۋە چېگرانىڭ ئۇ تەرىپىدىكى قوشنا تۇپراقلاردا 5 مۇستەقىل دۆلەتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى پەيدا قىلغان ئىچكىي ھاياجان، روھىي داۋالغۇش ھەم زىلزىلە تېخىچە بېسىلمىغان ئىدى. ئۈرۈمچىدىكى بىز بىلىدىغان سەرخىللارنىڭ ئىچكىي دۇنياسى ئىنتايىن تىنچسىز، دولقۇنلۇق ئىدى. ئۇلارنىڭ چىرايىدىن، كۆزلىرىدىن، سۆز-ھەرىكەتلىرىدىن قانداقتۇر بىر تۇيۇقسىز يۈز بەرگۈسى ئۆزگىرىشنى كۈتۈۋاتقاندەك، نامەلۇم بىر قىرغاقنى يىراقتىن كۆرۈۋاتقاندەك ياكى ئۇپۇقتىكى بىر غايىۋىي جىلۋىنى ھېس قىلىۋاتقاندەك كەيپىياتنى ئىلغا قىلغىلى بولاتتى. توي-تۆكۈن، نەزىر-چىراق ۋە باشقا ئاممىۋىي سورۇنلاردا قۇلاقنى قۇلاققا يېقىپ پىچىرلىشىشلار، ھاياجانلىق كۇسۇرلىشىشلار، بىر-بىرىگە مەنىلىك باش لىڭشىتىشلار كۆپەيمەكتە ئىدى.

شۇنداق، بۇ پەۋقۇلئاددە، ئەمما ئۇنتۇلغۇسىز يىللار ئىدى!

ماي ئېيىنىڭ تۇنجى ھەپتىسىدىكى ئارخېئولوگىيە دەرسىمنى ئۇستاز ئابدۇقەييۇم خوجانىڭ ئىشخانىسىدا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئۆيىدە ئاڭلىدىم. دەرس ئارىلىقىدا ئۇ يېزىقچىلىق ئۈستىلىگە دۆۋىلەكلىك تۇرغان ماتېرىياللىرى ئارىسىدىن بىر ژورنالنى ئېلىپ ماڭا ئۇزاتىى: «بۇ ژورنالدىكى ياڭ ليەن دېگەن بىرىنىڭ ماقالىسىنى تەپسىلىي ئوقۇپ چىقىڭ، ئۇكام. تارىم ۋادىسى ئارخېئولوگىيەسىنىڭ يېقىنقى 40 يىللىق تارىخىغا يوشۇرۇنغان  رەزىل ئويۇنلار بىلەن بىر قىسىم ساختا يادىكارلىقلارنىڭ ئىچ يۈزى چۇۋۇلۇپ چىقىۋاتىدۇ. يەنە كېلىپ ئارخېئولوگىيە ساھەسىنى رەزىل مەقسەتلەر ئۈچۈن بۇلغىغان ساختىلىقلار بىزنىڭ بۇ مۇزېيدا، بۇرنىمىزنىڭ تېگىدە ھېچكىمگە تۇيدۇرماستىن ئېلىپ بېرىلىپتۇ، ئەمەسمۇ!؟»

ئابدۇقەييۇم ئاكىنىڭ بۇ سۆزلىرىدىن ھەيران بولدۇم، تەئەججۈپ بىلەن ژورنالنى قولۇمغا ئالدىم. ېييجىڭدا خىتايچە نەشىر قىلىنىدىغان «ئەدەبىي ئوبزور» (文学评论) ژورنىلىنىڭ 1991-يىللىق 3-سانى ئىدى. مەزكۇر ژورنالنىڭ باش سەھىپىسىگە بېسىلغان ياڭ ليەن (杨镰) ئىسىملىك بىر ئاپتورنىڭ «<قەمەر شېئىرلىرى>نىڭ ساختىلىقى ھەققىدە ئىزدىنىش» (《〈坎曼尔诗签〉辩伪》)  ناملىق زور ھەجىملىك بىر تەكشۈرۈش ماقالىسىغا كۆزۈم چۈشتى. ھەيرانلىق ئىچىدە: «بۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان <قەمەر> ياكى <كەكمەنىر> دېگەن نام بىلەن ھەرقايسىي مەتبۇئاتلاردا كۆپ تەشۋىق قىلىنغان <تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۇيغۇر شائىرى> شۇمۇ؟ ئۇنىڭ شېئىرلىرى ساختىمىكەن؟ ئۇنىڭ شېئىرلىرى ھەتتا دەرسلىكلەرگىمۇ كىرگۈزۈلۈپتىكەن!؟» دەپ سورىدىم ئۆزۈمنى تۇتۇۋالالماي.

«شۇنداق، ئۇكام، مېنىڭ كېيىنراق خەۋەر تېپىشىمچە، <قەمەر> دېيىلگەن بۇ ساختا شائىر ۋە ئۇنىڭ نامىدا ئوتتۇرىغا چىققان قەدىمكى خەنزۇچە ئۈچ پارچە شېئىر 1971-يىلى بېيجىڭدىكى خان سارىيىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئارخېئولوگىيە كۆرگەزمىسىدە تۇنجى قېتىم كۆرگەزمىگە قويۇلغان ئىكەن،» دېدى ئابدۇقەييۇم ئاكا چوڭقۇر خۇرسىنىپ: «بۇنىڭدىن مۇزېيدىكى ئۇيغۇر خادىملارنىڭ ھېچقايسىسى، جۈملىدىن شەخسەن مېنىڭمۇ خەۋىرىم يوق ئىدى.

ﺧﯩﺘﺎﻱ ﮪﻮﻛﯘﻣﯩﺘﻰ 1972-ﻳﯩﻠﻰ ﺳﺎﺧﺘﺎ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻗﻪﻣﻪﺭ ﺷﻪﺋﯩﺮﻟﯩﺮﻯ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ

شۇ ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ باشلىقى سابىت ئاكا بېيجىڭدىكى كۆرگەزمىگە قويۇلىدىغان يادىكارلىقلارغا مەسئۇل بولۇپ بارغان ئىدى. ئۇنىڭ كېيىن ماڭا دەپ بېرىشىچە، بېيجىڭغا كۆرگەزمە ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان يادىكارلىقلار ئىچىدە <قەمەر> ئىسىملىك ئۇيغۇر شائىرىنىڭ خەنزۇچە شېئىرلىرى يوق ئىكەن. بۇنداق بىر شائىرنىڭ ئىسمىنى ۋە ئۇنىڭ شېئىرلىرىنى مۇشۇ مۇزېينىڭ باشلىقى بولغان سابىت ئاكىمۇ، شۇنچە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان بۇ يەردە خىزمەت قىلىپ كەلگەن بىزمۇ ھېچ ئاڭلاپ باقمىغان ئىدۇق. سابىت ئاكىنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇلار بېيجىڭغا يېتىپ بېرىپ، 2-3 كۈن بولغاندا، ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ پارتكوم سېكرىتارى لىن فۇسەيدىن جىددىي تېلېفون كەپتۇ. تېلېفوندا ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ ئىسكىلاتىدىن يەنە بىرقانچە پارچە ئىنتايىن مۇھىم ۋەسىقىنىڭ تېپىلغانلىقى، ئۇلارنى چوقۇم بۇ قېتىملىق كۆرگەزمىگە قويۇش كېرەكلىكى، ئۇلارنى مۇزېينىڭ ھەربىي ۋەكىلى ۋاڭ XX نىڭ بېيجىڭغا ئېلىپ بارىدىغانلىقى ئۇقتۇرۇلۇپتۇ. دېگەندەك، بۇ ۋەسىقىلەر بېيجىڭغا ئېلىپ بېرىلىپ، كۆرگەزمىگە مەسئۇل مۇتەخەسسىسلەرنىڭ دەسلەپكى باھالىشىدىن ئۆتۈپتۇ، ئاندىن داڭلىق ئارخېئولوگ، جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ باشلىقى گو مورو ئەپەندىنىڭ پىكرىنى ئېلىش ئۈچۈن ئەۋەتىلىپتۇ. گو مورو ئەپەندى بۇلارنى كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن سابىت ئاكىنى چاقىرتىپ، بۇ ۋەسىقىلەرنىڭ قانداق تېپىلغانلىقىنى سوراپتۇ، ئەمما ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ باشلىقى بولغان سابىت ئاكىمۇ بۇ ۋەسىقىلەرنىڭ قاچان، قەيەردىن تېپىلغانلىقىدىن خەۋەرسىز بولغاچقا، ئۈرۈمچىگە تېلېفون قىلىپ، مۇزېيخانا پارتكومىنىڭ سېكرىتارى لى XX دىن سوراشقا مەجبۇر بوپتۇ…»

ئابدۇقەييۇم ئاكا بۇ يەرگە كەلگەندە، سۆزىنى توختىتىپ چوڭقۇر ئۇھ تارتتى. ئارىلىقنى بىر مەھەللىك ئېغىر سۈكۈت باستى. مەن بىردە قولۇمدىكى ژورنالغا، بىردە ئابدۇقەييۇم ئاكىنىڭ سۇلغۇن چىرايىغا قاراپ ئولتۇرۇپلا قالدىم.

ئۇ بىر ھازادىن كېيىن سۆزىنى داۋاملاشتۇردى: «ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، تاپىنىمىزنىڭ ئاستىدىكى مۇشۇ مۇزېيدا، بىزنىڭ كۆز ئالدىمىزدا ئوينالغان بۇ رەزىل ئويۇننى ئۇيغۇرلاردىن ھېچكىم سەزمەي قاپتۇق. يىللار بۇرۇن رەزىل مەقسەتلەر ئۈچۈن پىلانلانغان بۇ سۈيىقەستنىڭ يەڭ ئىچىدە ئېلىپ بېرىلغانلىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ نامىدا بىر ساختا شائىرنىڭ ياساپ چىقىلغانلىقى، ئۇنىڭ ئۈچ پارچە ساختا شېئىرىنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى خەنزۇ مەدەنىيىتىنىڭ غەربىي يۇرتتا مودا بولغانلىقى، ھەتتا ئۇيغۇرلارنىڭ ئەزەلدىن خەنزۇلارنى ئۇستاز تۇتۇپ ياشاپ كەلگەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا دەسمايە قىلىنغانلىقى ئادەمنى ھەقىقەتەنمۇ سەسكەندۈرىدۇ. دەرۋەقە، پاش بولمايدىغان سىر، يېشىلمەيدىغان تۈگۈن بولمايدۇ، ئەمما سىرلار پاش بولۇپ، تۈگۈنلەر يېشىلگىچە، بىر ئەۋلاد ئىنسانلار رەزىل مەقسەتلەر ئۈچۈن ئوينالغان ئويۇنلارنىڭ قۇربانى بولىدۇ، بىر مىللەتنىڭ قەدىمكى تارىخى ۋە مەدەنىيىتى باشقىلار تەرىپىدىن خاتا شەرھىلىنىدۇ، ئارخېئولوگىيەدىن ئىبارەت پەقەت پاكىتقىلا تايىنىدىغان قاتتىق سۆڭەكلىك پەنگە، ئىلمىي ئەخلاققا ۋە ۋىجدان سوتىغا ۋاقىتلىق قارا داغ چۈشىدۇ. بۇ تەرىپى ئادەمنى قىينايدۇ…»

ﺑﯘﺭﮪﺎﻥ ﺷﻪﮪﯩﺪﯨﻨﯩﯔ1972-ﻳﯩﻠﻰ ﺳﺎﺧﺘﺎ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻗﻪﻣﻪﺭﻧﻰ ﻣﻪﺩﮪﯩﻴﻪﻟﻪﭖ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺗﻪﺳﯩﺮﺍﺕ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ

ئابدۇقەييۇم ئاكا سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ، مۇنداق دېدى: «بۇ تەكشۈرۈش ماقالىسىنى ئوقۇپ چىقسىڭىز، 1960-يىللارنىڭ باشلىرىدا ئۈرۈمچىدە، جۈملىدىن مۇشۇ مۇزېيدا پىلانلانغان بۇ رەزىل ئويۇننىڭ 1971-يىلى بېيجىڭدا ئۈچەكتىن چىقىرىلغانلىقىنى، ئەينى ۋاقىتتا گو مورودەك ئىلىم ساھەسىدىكى داڭدار شەخسلەرنىڭ قەلىمى ئارقىلىق پۈتكۈل مەملىكەت مىقياسىدا كەڭ كۆلەملىك تەشۋىقاتقا ۋاستە بولۇپ بېرىلگەنلىكىنى، بۇرھان شەھىدىدەك رەھبىرىي شەخسلەرنىڭ ساختا شائىر <قەمەر> ئۈچۈن ھاياجانلىق تەسىرات خاتىرىسى يازغانلىقىنى، ئارىدىن 30 يىلدەك ۋاقىت ئۆتكەندە ئاندىن بۇ رەزىل ئويۇننىڭ چۈمپەردىسىنىڭ ئاخىرى ئېچىلغانلىقىنى بىلىپ يېتەلەيسىز…»

شۇ كۈنىدىكى دەرس ئۇزۇنغا سوزۇلدى. ئۇستاز ئابدۇقەييۇم ئاكا خېلى چېچىلدى. مەن ئېغىر تەئەججۈپ، ساناقسىز سوئال ۋە تەگسىز خىياللار ئىلكىدە 7-يول ئاپتوبۇسىغا ئولتۇرۇپ، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى»دىكى ياتىقىمغا قايتتىم. كېيىنكى ھەپتىلىك دەرسكە قەدەر ياڭ ليەننىڭ ئۇزۇن ماقالىسىنى بېرىلىپ ئوقۇدۇم، ئوقۇغانسېرى ۋەتەن ئارخېئولوگىيەسىنىڭ ئاشۇ بوران-چاپقۇنلۇق يىللاردىكى مۇساپىلىرىگە يوشۇرۇنغان سىياسىي ئويۇنلارنىڭ ئىچ يۈزىنى يەنىمۇ ئېنىقراق ھېس قىلىشقا باشلىدىم. ئۇستاز ئابدۇقەييۇم خوجا ئاكىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇيغۇر بىلىم ئادەملىرىنىڭ ئازابىنى تېخىمۇ چۈشەنگەندەك بولدۇم.

دەرۋەقە، خىتايچە 坎曼尔 دېگەن ئۈچ خەت بىلەن ئويدۇرۇلۇپ ياسالغان، كېيىنرەك ئۇيغۇرچىغا «قەمەر» ياكى «كەكمەنىر» دېگەن ناملاردا تەرجىمە قىلىنغان بۇ ساختا «ئۇيغۇر شائىرى» ۋە ئۇنىڭ تاڭ دەۋرىدە يېزىلغان ئاتالمىش «ئۈچ پارچە شېئىر»ى، خىتاي ئارخېئولوگىيەسىنىڭ ئۇيغۇر تارىخى ھەمدە مەدەنىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك رەزىل سىياسىي ئويۇنلىرىنىڭ ئىچ يۈزىنى كۆرسىتىپ بەرگەن ئۆرنەكلەردىن بىرى ئىدى!

ياڭ ليەننىڭ ئۇزۇن يىللىق ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈشى ۋە ئېنىقلىشى ئارقىلىق ئوتتۇرىغا چىققان بۇ ماقالىدە  ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە،  «يەرلىك مىللەتچىلىككە قارشى ھەرىكەت»، «سوۋېت رىۋىزىيونىزمچىلىرىغا قارشى كۈرەش» دېگەندەك تۈرلۈك سىياسىي ھەرىكەتلەر ئەۋجىگە كۆتۈرۈلگەن 1960-يىللارنىڭ باشلىرىدا يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەمەلدارلىرىدىن بىرىنىڭ مەخپىي كۆرسەتمە بېرىشى ئارقىسىدا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيدىكى بىرقانچە خىتاي مەسئۇل خادىم《坎曼尔诗笺》(«قەمەر شېئىرلىرى») دەيدىغان بۇ ساختا ۋەسىقىنى ئويدۇرۇپ چىقىرىشتەك رەزىل ئويۇنىنى پىلانلىغان. ئۇلار 1958-يىلى ئەتراپىدا قەشقەر ئوپالدىن بايقىلىپ، ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيغا ئېلىپ كېلىنگەن خوتەن قەغىزىگە يېزىلغان ئۇيغۇر چاغاتاي يېزىقىدىكى بىر قوليازمىنىڭ ئۈچ بېتىنى تاللاپ ئېلىپ، ئۇنىڭ ئارقا يۈزىگە تاڭ دەۋرىدىكى خىتايچە خەت ئۇسلۇبىنى دوراپ ئۈچ پارچە شېئىرنى يېزىپ چىققان.

Yang Lian 杨镰

ئۇلار بۇ ئۈچ پارچە شېئىرنىڭ ئاپتورى ۋە كۆچۈرگۈچىسى سۈپىتىدە خىتايچە 坎曼尔 دېگەن ئۈچ خەتلىك ئىسىمدىكى ئاتالمىش بىر «ئۇيغۇر شائىرى»نى ئويدۇرۇپ چىقارغان. ئاندىن ئۇنىڭ تاڭ دەۋرىدىكى مەشھۇر خىتاي شائىرى بەي جۈيى (白居易) نىڭ «كۆمۈر ساتقۇچى بوۋاي» (卖炭翁) ناملىق شېئىرىنى خوتەن قەغىزىگە يېزىلغان قەدىمكى ئۇيغۇرچە قوليازمىنىڭ ئارقا يۈزىگە كۆچۈرۈپ چىققانلىقىدەك بىر ساختا كۆرۈنۈشنى ياساپ چىققان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇلار يەنە ئاتالمىش «ئۇيغۇر شائىرى»坎曼尔نىڭ نامىدا ئۈچ پارچە خىتايچە شېئىرنى ئويدۇرۇپ يېزىپ چىققان ھەمدە ئۇلارنى ئوپالدىن تېىلغان ئۇيغۇر-چاغاتاي يېزىقىدىكى قوليازمىنىڭ ئارقا يۈزىگە ئۇستىلىق بىلەن كۆچۈرۈپ چىققان.  بۇ ئۈچ پارچە شېئىرنىڭ بىرى «خەت يېزىشنى ئۆگىنىشتىن خاتىرە»  (《忆学字》)، يەنە بىرى «ئوغلۇمغا نەسىھەت »  (《教子》) ، ئۈچىنچىسى «ئاچ بۆرىلەردىن شىكايەت»  (《诉豺狼》) ناملىق شېئىرلار بولۇپ،  ئۇسلۇب ۋە خەت شەكلى جەھەتتىن تاڭ دەۋرىدىكى خىتاي شېئىرىيىتىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى گەۋدىلەندۈرۈشكە خېلى دەرىجىدە ئۇرۇنغان. ھەيران قالارلىقى شۇكى، «خەت يېزىشنى ئۆگىنىشتىن خاتىرە» ناملىق شېئىرنىڭ بىرىنچى مىسراسى « ئەزەلدىن بولمىش ختايلار مېنىڭ ئۇستازىم»  (古來漢人為我師)  دېگەن جۈملە بىلەن باشلانغان. «ئاچ بۆرىلەردىن شىكايەت» ناملىق شېئىردا ئاچكۆز بايلار ۋە ئەزگۈچىلەر سىنىپىنىڭ دەھشەتلىك زۇلۇملىرىدىن شىكايەت قىلىنغان.

1960-يىللارنىڭ باشلىرىدا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيدىكى بىرقانچە خىتاي خادىم تەرىپىدىن ئۇستىلىق بىلەن يەڭ ئىچىدە ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان «قەمەر شېئىرلىرى» ناملىق بۇ ۋەسىقىلەر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېي ئىسكىلاتىدا ساقلىنىۋاتقان باشقا يادىكارلىقلار ئارىسىغا قوشۇۋېتىلگەن. يەنى ئۇلار بۇ ئويدۇرما ۋەسىقىنى 1950-يىللارنىڭ ئاخىرى چاقىلىقتىكى مىرەن قەدىمكى خارابىلىقىدىن قېزىۋېلىنىپ، ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيغا ئېلىپ كېلىنگەن يادىكارلىقلار ئارىسىغا يوشۇرۇنچە قوشۇپ قويغان. ئاندىن ئۇلارنى ۋاقتى كەلگەندە «ئارخېئولوگىيەلىك زور بايقاش» دېگەن قالپاق بىلەن ئىلىم ساھەسىدە بازارغا سېلىش ئۈچۈن پۇرسەت كۈتكەن. 1962-يىلى ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيدىكى شى خۇيچاڭ (施惠昌) ئىسىملىك خىتاي خادىم مۇزېيخانا مەسئۇللىرىغا مۇزېي ئىسكىلاتىدىكى مىرەندىن قېزىۋېلىنغان يادىكارلىقلار ئارىسىدا بىر-بىرىگە ھىم چاپلىشىپ قالغان بىرقانچە پارچە خىتايچە ۋەسىقىنى بايقىغانلىقىنى ئېيتقان، ئەمما بۇ سۈيىقەستنى پىلانلىغان گۇرۇھ تېخى شارائىت پىشىپ يېتىلمىدى دەپ قاراپ، بۇ ھەقتە ۋاقتىنچە داۋراڭ قىلمىغان. 1969-يىلىغا كەلگەندە مەزكۇر ساختا ۋەسىقىنى ياساشقا قاتناشقان ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيخانىنىڭ خىتاي خادىمى لى جېڭ (李征) پۇرسەت كەلدى دەپ قاراپ، مۇزېيخانا رەھبەرلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەتقىقاتچىلارغا تۇنجى قېتىم «قەمەر شېئىرلىرى»دىن ئىبارەت «بۈيۈك تارىخىي ۋە سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە» ۋەسىقە توغرىلىق «دوكلات» سۇنغان. ھالبۇكى، ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ ئۇيغۇر مەسئۇللىرىدىن سابىت ئەپەندى ۋە باشقا مۇتەخەسسىسلەر، ئارقا يۈزىگە خىتايچە شېئىرلار يېزىلغان ئۇيغۇر چاغاتاي يېزىقىدىكى بۇ ۋەسىقىنىڭ 1958-يىلى قەشقەر ئوپالدىن بايقالغان چاغاتايچە ۋەسىقىلەرگە بەكمۇ ئوخشايدىغانلىقى، ئۇلارنىڭ يىل دەۋرىنىڭ 17-ئەسىردىن كېيىنكى مەزگىللەرگە توغرا كېلىدىغانلىقى، ئىلگىرى مۇزېيدا بۇنداق ۋەسىقىلەرنى ھېچكىمنىڭ كۆرۈپ باقمىغانلىقى ۋە بىلمەيدىغانلىقىدەك بىر قاتار گۇمانلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بۇنى يەنىمۇ چوڭقۇرلىغان ھالدا تەكشۈرۈپ كۆرۈش پىكرىنى بەرگەن. بۇنىڭ بىلەن بۇ ساختا ۋەسىقىنى ياساپ چىققۇچى گۇرۇھ يەنە پۇرسەت كۈتۈشكە مەجبۇر بولغان.

1971-يىلىغا كەلگەندە ئۇلار كۈتكەن بۇ پۇرسەت ئاخىرى يېتىپ كەلگەن. شۇ يىلى خىتاي كومپارتىيەسى مەركىزىي تەشۋىقات بۆلۈمى بېيجىڭدىكى خان سارىيىدا «پرولېتارىيات مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى جەريانىدا قېزىۋېلىنغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى كۆرگەزمىسى» ناملىق زور كۆرگەزمە ئۇيۇشتۇرۇپ، ھەرقايسىي ئۆلكە، شەھەر ۋە ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيلارنىڭ ئەڭ نادىر مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى بېيجىڭغا ئەۋەتىپ، بۇ كۆرگەزمىگە قاتناشتۇرۇشىنى تەلەپ قىلغان. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ ئۇيغۇر رەھبەرلىرىدىن سابىت ئەپەندى «شىنجاڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى»نىڭ بىر قىسىم ئەۋرىشكىلىرىنى ئېلىپ بېيجىڭ خان سارىيدىكى كۆرگەزمىگە قويۇش ئۈچۈن بارغان. ھالبۇكى، ئۇ بېيجىڭغا بېرىپ ئىككى كۈن بولغاندا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېي پارتكومىنىڭ سېكرىتارى لىن فۇسەي ئۈرۈمچىدىن جىددىي تېلېفون بېرىپ، ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ ئىسكىلاتىدا بىرقانچە پارچە ئىنتايىن مۇھىم ۋەسىقىنىڭ بايقالغانلىقى، ئۇلارنى بۇ قېتىملىق بېيجىڭ خان سارىيىدىكى كۆرگەزمىگە قويۇشنىڭ زور سىياسىي ئەھمىيىتى بارلىقىنى، ئۇلارنى مۇزېيخانىنىڭ ھەربىي ۋەكىلى ۋاڭ XX نىڭ بېيجىڭغا يەتكۈزۈپ بېرىدىغانلىقىنى ئېيتقان. شۇنداق قىلىپ، ئون يىللاردىن كېيىن «ئۈچەك»تىن چىقىرىلغان بۇ ئويدۇرما ۋەسىقىلەر بېيجىڭغا ئېلىپ بېرىلىپ، خان سارىيى كۆرگەزمە تەييارلىق كومىتېتىغا تاپشۇرۇلغان. «تاڭ دەۋرىدىكى غەربىي يۇرتتا قەمەر ناملىق ئۇيغۇر شائىرى تەرىپىدىن يېزىلغان شېئىرلار» دېگەن قالپاق بىلەن كۆرگەزمىگە تاپشۇرۇلغان بۇ ۋەسىقىلەر كۆرگەزمە مەسئۇللىرىنى ھەيران قالدۇرغان. ئۇلار ھاياجان بىلەن بۇ بىرقانچە ۋاراق ۋەسىقىنى كۆرگەزمىنىڭ مەركىزىي سۇپىسىغا قويۇشنى قارار قىلىشقان ھەمدە شۇ ۋاقىتتىكى خىتاينىڭ مەشھۇر شائىرى، ئارخېئولوگىيە مۇتەخەسسىسى، خىتاي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ باشلىقى گو مورو (郭沫若) نىڭ كۆرۈپ پىكىر بېرىشىگە سۇنغان. بۇ «غايەت زور بايقاش»تىن قاتتىق ھاياجانلانغان گو مورو سابىت ئەپەندىنى ئىشخانىسىغا چاقىرتىپ، بۇ ۋەسىقىلەرنىڭ قانداق تېپىلغانلىقى ۋە ھازىرغىچە نېمە ئۈچۈن ئاشكارا قىلىمىغانلىقىنى سورىغان. ھالبۇكى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېينىڭ باشلىقى بولغان سابىت ئەپەندىنىڭ بۇ ۋەسىقىلەر ھەققىدە ھېچقانداق خەۋىرى بولمىغاچقا، نېمە دېيىشىنى بىلەلمەي، ئۈرۈمچىگە تېلېفون بېرىپ، بۇ ھەقتە مەلۇمات ئېلىشقا مەجبۇر بولغان.

«قەمەر» (坎曼尔) دېگەن ساختا ئىسىم بىلەن ئويدۇرۇپ يېزىلغان يۇقىرىقى ئۈچ پارچە شېئىرنىڭ «خەت يېزىشنى ئۆگىنىشتىن خاتىرە» ناملىق بىرىنچى پارچىسى «ئەزەلدىنلا بولمىش خىتايلار مېنىڭ ئۇستازىم» دېگەن مىسرا بىلەن باشلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن بولۇپ تۆت ئەۋلاد كىشىلەرنىڭ خىتاي تىلى ئۆگىنىشكە قاتتىق ھەۋەس قىلغانلىقى ھەم تىرىشىپ ئۆگەنگەنلىكى، شۇنداقلا لى بەي (李白)، دۇ فۇ (杜甫)، بەي جۈيى قاتارلىق تاڭ دەۋرىدىكى خىتاي شائىرلىرىنى چوڭ بىلىپ، ئۇلارنىڭ شېئىرلىرىنى يادلاپ كەلگەنلىكى بايان قىلىنغان. قويۇق سىياسىي مەقسەت ئىپادە قىلىنغان بۇ ساختا ۋەسىقە ئۆز دەۋرىدىكى كوممۇنىست خىتاينىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كېلىۋاتقان تەشۋىقات ھۇجۇمىغا تاقابىل تۇرۇش، شۇنداقلا «شىنجاڭ ئەزەلدىن خىتاي تېرىتورىيەسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى» دېگەن سەپسستەسىنى كۈچكە ئىگە قىلىش ئېھتىياجى ئۈچۈن «تېپىلغۇسىز ئارخېئولوگىيەلىك دەسمايە» بولغان.

ﺧﯩﺘﺎﻱ ﮪﻮﻛﯘﻣﯩﺘﻰ ﺑېيجىڭدىكى ﺧﺎﻥ ﺳﺎﺭﯨﻴﻰ ﻛﻮﺭﮔﻪﺯﻣﯩﺴﯩﮕﻪ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﺳﺎﺧﺘﺎ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻗﻪﻣﻪﺭ شېئىرﻟﯩﺮﻯ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﯖﯩﻠﯩﺰﭼﻪ ﯞﻩ ﻓﺮﺍﻧﺴﯘﺯﭼﻪ ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎﺕ ﯞﺍﺭﯨﻘﻰ

«قەمەر شېئىرلىرى» دېگەن نام بىلەن ئويدۇرۇلغان بۇ ساختا ۋەسىقىلەر بېيجىڭدىكى خان سارىيىدا ئۆتكۈزۈلگەن كۆرگەزمىگە قويۇلۇشى بىلەن ماۋ زېدۇڭ قوزغىغان «مەدەنىيەت ئىنقىلابى»نىڭ گۈلدۈراس شاۋقۇنلىرىدا كاللىسى قىزىپ كەتكەن خىتاي تارىخشۇناسلىرىنى چەكسىز ھاياجانغا چۆمدۈرگەن. ھەتتا ئۆز دەۋرىدە خىتاي پەنلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ باشلىقلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقان خىتاينىڭ داڭلىق شائىرى ۋە ئارخېئولوگى گو مورومۇ ئارخېئولوگىيە ئىلمىدىكى «تەكشۈرۈپ-تەتقىق قىلىش ۋە ئىلمىي دەلىللەش»تىن ئىبارەت كەسكىن كەسپىي پوزىتسىيە ھەم ئەخلاقىي پرىنسىپنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ،  ھاپىلا-شاپىلا قولىغا قەلەم ئېلىپ، «<قەمەر شېئىرلىرى> ھەققىدە ئىزدىنىش» (《〈坎曼尔诗签〉试探》) ناملىق ھاياجانلىق ماقالىسىنى يېزىپ، خىتايدىكى ئەڭ چوڭ گېزىتلەردىن بولغان «نۇر گېزىتى»  [قاراڭ: «نۇر گېزىتى»  (《光明日报》)، 1971-يىل 12-ئاينىڭ 19-كۈنىدىكى سانى] بىلەن ئارخېئولوگىيە ساھەسىدىكى يېتەكچى ژورناللاردىن بولغان «مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» [«مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» (《文物》) ، 1972-يىللىق 2-سان] ژورنىلىدا ئېلان قىلغان.

گومورونىڭ ھاياجانلىق ئىبارىلەر بىلەن تولغان بۇ ماقالىسى شۇنىڭدىن كېيىن خىتاي ئىچىدىكى نۇرغۇنلىغان گېزىت-ژورناللارغا ئۇلاپ بېسىلغان. گو مورو بۇ ماقالىسىدە «قەمەر شېئىرلىرى»نى «ئالەمشۇمۇل قىممەتكە ئىگە» دەپ كۆككە كۆتۈرۈپ، بۇنى تۆت نۇقتىدىن مۇئەييەنلەشتۈرگەن: «بىرىنچىدىن، تاڭ دەۋرىدە «قەمەر» ئاتلىق ئۇيغۇر شائىرىنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن تارتىپ خىتاي تىلى ئۆگەنگەنلىكى ھەمدە خىتايلارنى ئۇستاز تۇتۇپ كەلگەنلىكى <شىنجاڭ>دا خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ئەزەلدىن ئۈستۈن ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەنلىكىنى، شۇنداقلا سەددىچىنىڭ غەربىدىكى جايلارنىڭ قەدىمدىن تارتىپ خىتاينىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى بولۇپ كەلگەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. ئىككىنچىدىن، «قەمەر شېئىرلىرى»دىكى ئەزگۈچىلەر ئۈستىدىن قىلىغان شىكايەت ئۇنىڭ شۇ زامانلاردىلا ئەزگۈچى سىنىپلارغا قارشى سىنىپىي ئاڭغا ئىگە شائىر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئۈچىنچىدىن، ئۇيغۇر شائىرى «قەمەر»نىڭ تاڭ شائىرلىرىدىن بەي جۈيىنىڭ شېئىرلىرىنى كۆچۈرۈشى، لى بەي، دۇ فۇلارغا چوقۇنۇشى تاڭ ئەدەبىياتى بىلەن مەدەنىيىتىنىڭ ئۆز دەۋرىدىلا سەددىچىن سېپىلىدىن ھالقىپ غەربىي رايونلارغا تارقالغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. تۆتىنچىدىن، <قەمەر شېئىرلىرى>دا ئاددىيلاشتۇرۇلغان خىتاي يېزىقىدىكى بىرقانچە سۆزلەرنىڭ ئىشلىتىلىشى ماۋ زېدۇڭ رەھبەرلىكىدىكى يېڭى جۇڭگودا خىتاي خېتىنى ئاددىيلاشتۇرۇش ئىسلاھاتىنىڭ تارىخىي ئاساسقا ئىگە ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ.» [ قاراڭ: گو مورۇ: «<قەمەر شېئىرلىرى> ئۈستىدە ئىزدىنىش»، «مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى» (《文物》) ژورنىلى، 1972-يىللىق 2-سان]

Guo Moro 郭莫柔

گو مورونىڭ «قەمەر شېئىرلىرى» ھەققىدىكى ھاياجانلىق ئىبارىلەرگە تولغان باھاسى سىرلىق رەۋىشتە تۇيۇقسىزلا ئوتتۇرىغا چىققان ئاتالمىش «ئۇيغۇر شائىرى قەمەر»نى 1970-يىللارنىڭ باشلىرىدا خىتاي مەدەنىيەت تارىخىدىكى داڭدار شەخسكە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىنكى 20 يىل مابەينىدە قەمەر (坎曼尔) ئاتلىق بۇ سىرلىق شائىر خىتايدا نەشر قىلىنغان لۇغەت-قامۇسلاردا، ئەدەبىيات تارىخى كىتابلىرىدا، تاڭ دەۋرىگە دائىر تەتقىقات ئەسەرلىرىدە ئالاھىدە سەھىپىلەر بىلەن تونۇشتۇرۇلدى. خىتايدىكى ئوتتۇرا، باشلانغۇچ مەكتەپلەرنىڭ ئەدەبىيات دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلدى. ھەتتا ئالىي مەكتەپلەرگە ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش بويىچە تىل-ئەدەبىياتتىن ئېلىنىدىغان مەملىكەتلىك بىر تۇتاش ئىمتىھان سوئاللىرىدا شائىر «قەمەر» ھەققىدىكى مۇلاھىزە سوئاللىرىمۇ مەلۇم نىسبەتنى ئىگىلىدى.

ساختا شائىر «قەمەر»نىڭ نامى ۋە ئۇنىڭ ئويدۇرما شېئىرلىرى ھەتتا بىر قىسىم سىياسىي پۇرسەتپەرەستلەرگە ئۆزىنى كۆرسىتىۋېلىش ۋە خىتايغا بولغان ساداقىتىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلىۋېلىشنىڭ پۇرسىتىنى يارتتى. 1970-يىللارنىڭ باشلىرىدا «مەدەنىيەت ئىنقىلابى»نىڭ سىياسىي دولقۇنلىرى ۋە قىزىل قوغدىغۇچىلارنىڭ زەربىسىسىگە ئۇچراپ قىيىن ئەھۋالدا قالغان بۇرھان شەھىدى ساختا شائىر «قەمەر شېئىرلىرى» ھەققىدە تەسىرات خاتىرىسى يېزىپ، ئۇنى ئۆزىنىڭ خىتاي ۋەتەنپەرۋەرلىكى ۋە خىتايغا بولغان ساداقىتىنىڭ دەسمايەسى قىلىپ كۆرسىتىشتىن يانمىدى [قاراڭ: «بۇرھان شەھىدىنىڭ رەسىملىك بىبلىيوگرافىيەسى» (包尔汉画传)، بېيجىڭ: مىللەتلەر نەشرىياتى، 2006-يىل نەشرى، 169-بەت].

1970-يىللارنىڭ ئاخىرىلىرىغا كەلگەندە خىتايدا ئون يىللار داۋاملاشقان «مەدەنىيەت ئىنقىلابى»نىڭ پەردىسى يېپىلىپ، ماۋ دەۋرى ئاخىرلاشتى. بۇنىڭ بىلەن 1970-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن 1980-يىللارنىڭ باشلىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا خىتاي ئىلىم ساھىسىدىكى بىر قىسىم كىشىلەر سىرلىق شائىر «قەمەر» ۋە ئۇنىڭ شېئىرلىرى ھەققىدىكى گۇمانىي نۇقتىلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ماقالە يازغان بولسىمۇ، لېكىن گو مورو قاتارلىق خىتاي ئىلىم ساھەسىدىكى يۇقىرى قاتلام نوپۇزلۇقلىرىنىڭ «قەمەر» ئۈچۈن تىكلەپ بەرگەن «مىسلىسىز ئۇلۇغ ئوبرازى»نى يىقىتىشقا ھېچكىمنىڭ قۇربى يەتمەيدۇ.

گو ﻣﻮﺭﻭﻧﯩﯔ ﺳﺎﺧﺘﺎ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻗﻪﻣﻪﺭ ﺷﻪﺋﯩﺮﻟﯩﺮﻯ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ئېلان ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﮊﻭﺭﻧﺎﻝ – ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻠﯩﺮﻯ – 1972-ﻳﯩﻞ 2-ﺳﺎﻥ

بىر قىسىم خىتاي تەتقىقاتچىلىرى شۇ مەزگىللەردە ئاتالمىش «قەمەر شېئىرلىرى»نى خەتمۇ-خەت تەكشۈرۈپ-تەتقىق قىلىپ، بۇنىڭ بىر ساختا ۋەسىقە بولۇشى مۇمكىنلىكى؛ چۈنكى ئۇنىڭدا يېزىلغان خىتايچە خەت ئۇسلۇبىنىڭ تاڭ دەۋرىگە ئەمەس، بەلكى مىڭ سۇلالىسىدىن كېيىنكى خىتاي خېتىنىڭ ئۇسلۇبقا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقى؛  «قەمەر» دېگەن ئەرەبچە ئىسىمنىڭ تېخى ئىسلام دىنى يېتىپ كەلمىگەن 9-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي بۇرجەكلىرىدە ئۇچرىمايدىغانلىقى؛ ئارقا يۈزىگە ئاتالمىش «قەمەر شېئىرلىرى» يېزىلغان بۇ چاغاتايچە ۋەسىقىنىڭ يىل دەۋرىنىڭ 17-ئەسىرنىڭ ئالدىغا ئۆتمەيدىغانلىقى؛ ئۇنىڭ ئۈستىگە ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدە ئاندىن ئاددىيلاشتۇرۇلغان خىتاي خېتىدىن بىرقانچىسىنىڭ بۇ ۋەسىقىدىكى «قەمەر شېئىرلىرى»دا كۆرۈلۈشىنىڭ قاتتىق گۇمان قوزغايدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن ئىدى. ۋەھالەنكى، سىياسىي ئېھتىياج ئىلىمدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان خىتايدا ئۇلارنىڭ كۆرسەتكەن دەلىللىرى ھېچقانچە ئېتىبارغا ئېلىنمىغان. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيدا ھەيران قالارلىق دەرىجىدە تاسادىپىي بايقالغان، ئاپتونوم رايونلۇق ئىنقىلابىي كومىتېت تەرىپىدىن بۇيرۇق بىلەن بېيجىڭدىكى كۆرگەزمىگە ئەۋەتىلگەن، گو مورو باشلىق خىتاينىڭ يۇقىرى قاتلام نوپۇزلۇقلىرىنىڭ بىۋاسىتە ئارىلىشىشى بىلەن «راست»لىقى تەستىقلانغان ئاتالمىش «ئۇيغۇر شائىرى قەمەر» 20 يىللاپ خىتاي كلاسسىكلىرىنىڭ تۆرىدىن ئورۇن ئېلىپ تۇرۇۋەردى. ھەتتا ئۇ خىتاي تەشۋىقاتلىرىدا تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنىڭ بۈيۈك نەمۇنىچىسى» سۈپىتىدە مەدھىيەلەندى.

ئارىدىن 20 يىلغا يېقىن ۋاقىت ئۆتۈپ، 1980 – يىللارنىڭ ئاخىرىلىرىغا كەلگەندىلا خىتايدىكى بىر قىسىم ياش تەتقىقاتچىلار ئاندىن تارىم ئارخېئولوگىيەسى بىلەن ئىلىم ساھەسىدىكى بۇ رەسۋاچىلىقتىن ۋىجدانى ئۇيۇلۇشقا باشلايدۇ. شۇ يىللاردا تېخى ئانچە تونۇلۇپ كەتمىگەن ياش تەتقىقاتچى ياڭ لىيەن خىتاي ئارخېئولوگىيەسىدىكى بۇ رەسۋاچىلىقنىڭ ئىچ يۈزىنى ئاشكارىلاشقا بەل باغلايدۇ. ئۇ سىياسىي بېسىمى ئېغىر بولغان بۇ ۋەقەنى ئېنىقلاش ئۈچۈن بېيجىڭ بىلەن ئۈرۈمچى ئارىلىقىدا يىللارچە ۋە سانسىز قېىملار قاتنايدۇ. بۇ ئىشقا ئارىلاشقان كىشىلەرنىڭ ھەممىسىنى ئىز قوغلاپ تەكشۈرىدۇ. نەتىجىدە 1990 – يىلىنىڭ ئاخىرىغا بارغاندا ئۇ «<قەمەر شېئىرلىرى>نىڭ ساختىلىقى ھەققىدە ئىزدىنىش» [قاراڭ: «ئەدەبىي ئوبزور» (文学评论) ژورنىلى، 1991-يىللىق 3-سان] ناملىق تەكشۈرۈش ماقالىسىنى ئېلان قىلىپ، 1960-يىللاردا «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېي»دا پەردە ئارقىسىدا يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەلدارلىرىنىڭ يوليورۇقى بولغان، شۇنداقلا سىياسىي قارانىيەت بىلەن ئوينالغان بۇ بىر مەيدان ساختا تىياتېرنىڭ رەزىل چۈمپەردىسىنى ئېچىپ تاشلايدۇ.

ياڭ ليەننىڭ تەكشۈرۈش ماقالىسىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئاتالمىش «قەمەر شېئىرلىرى»نىڭ ئورىگىنال نۇسخاسى 1971 – يىلى بېيجىڭغا ئېلىپ بېرىلىپ خان سارىيىدىكى كۆرگەزمىگە قويۇلغاندا تۇيۇقسىز بايقالغان بۇ ئەسەرنىڭ زىلزىلىسىدىن ئەس – ھۇشىنى يوقاتقان خىتاي ئىلىم ساھەسىدىكىلەر بۇ ۋەسىقىنىڭ قانداق بايقالغانلىقى ھەمدە قانداق جەريانلار بىلەن كۆرگەزمىگە سۇنۇلغانلىقىنى ئانچە سۈرۈشتۈرۈپ كەتمەيدۇ. ھەتتا شۇ قېتىملىق كۆرگەزمىگە مەسئۇل بولۇپ بارغان ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېينىڭ باشلىقى سابىت ئەپەندىمۇ «قەمەر شېىرلىرى» نىڭ بايقىلىش جەريانى ھەققىدە بېيجىڭدىكى گو مورۇدەك كاتتاباشلارغا ھېچنېمە دەپ بېرەلمەيدۇ. ئارىدىن نۇرغۇن يىللار ئۆتۈپ، ياڭ لىيەن سابىت ئەپەندىدىن ئاشۇ قېتىملىق كۆرگەزمىگە قويۇلغان «قەمەر شېئىرلىرى»نىڭ قانداق قىلىپ بېيجىڭغا ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى سورىغىنىدا، ئۇنىڭ مۇنداق دەپ جاۋاپ بەرگەنلىكى مەلۇم: «1971 – يىلى مەركەزدىن ھەرقايسى ئۆلكە ۋە ئاپتونۇم رايونلارغا ئەۋەتىلگەن جىددىي ئۇقتۇرۇشنى تاپشۇرۇپ ئالدۇق. ئۇقتۇرۇشتا ھەرقايسى يەرلىك مۇزېيلار ۋە مەدەنىيەت تارماقلىرى ئۆز دائىرىسىدىن قېزىۋېلىنغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن تاللاپ بېيجىڭدىكى خان سارىيىدا ئېچىلماقچى بولغان كۆرگەزمىگە ئەۋەتىشى تەلەپ قىلىنغانىكەن. مەن ئاپتونۇم رايونىمىزدىن مەركەزگە ئېلىپ بېرىلىدىغان يادىكارلىقلارغا مەسئۇل بولۇپ بېيجىڭغا باردىم. ئەمما مەن ئېلىپ ماڭغان يادىكارلىقلار ئىچىدا <قەمەر شېئىرلىرى> دەيدىغان بۇنداق بىر يازما ۋەسىقە يوق ئىدى. بىرقانچە كۈندىن كېيىن ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېينىڭ سېكرىتارى لىن فۇسەينىڭ ئۈرۈمچىدىن ئۇرغان جىددىي تېلېفونىنى تاپشۇرۇپ ئالدىم. ئۇ تېلېفوندا ماڭا مۇزېي ئىسكىلاتىدىن بىرقانچە پارچە ئىنتايىن مۇھىم ۋەسىقىنىڭ تېپىلغانلىقىنى، ئۇلارنى ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېينىڭ ھەربىي ۋەكىلى ۋاڭ شۈندې (ئايال)نىڭ مەخسۇس بېيجىڭغا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى مەلۇم قىلدى. بۇ ۋەسىقىلەر بېيجىڭغا يېتىپ كەلگەندىن كېيىن خان سارىيىدىكى كۆرگەزمىگە مەسئۇل رەھبەرلەر كۆرۈپ چىقىپ، مۇتەخەسسىسلەر گۇرۇپپىسىنىڭ باھالاپ بېكىتىشىدىن ئۆتكۈزدى ئاندىن گو مورو ئەپەندىنىڭ كۆرۈپ بېقىشى ئۈچۈن ئەۋەتتى. گو مورو ئەپەندى مەندىن بۇ ۋەسىقىلەرنىڭ قانداق تېپىلغانلىقىنى سورىدى. مەن بۇ ئىشتىن خەۋەرسىز بولغاچقا ھېچنېمە دېيەلمەي ئۈرۈمچىگە تېلېفون بېرىپ سۈرۈشتۈرۈشىمگە توغرا كەلدى» [قاراڭ: ياڭ ليەن، «<قەمەر شېئىرلىرى>نىڭ ساختىلىقى ھەققىدە ئىزدىنىش»، «ئەدەبىي ئوبزور» (文学评论) ژورنىلى، 1991-يىللىق 3-سان].

دەرۋەقە، ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېينىڭ ئۇيغۇر خادىملىرىدىن مەخپىي تۇتۇلغان بۇ ساختىلىقنى ئۆز دەۋرىدە ئاشۇ مۇزېيدا خىزمەت قىلىدىغان لى جېڭ، شى خۇيچاڭ قاتارلىق بىرقانچە خىتاي خادىملار كىملەرنىڭدۇر پەردە ئارقىسىدا تۇرۇپ رېژىسسورلۇق قىلىشى بىلەن ياساپ چىققانىدى. 1971-يىلى ئاتالمىش بۇ ساختا ۋەسىقە بېيجىڭدا كۆرگەزمىگە قويۇلىدىغان چاغدا ئۇلار «قەمەر شېئىرلىرى»نىڭ بايقىلىش جەريانى ھەققىدە مۇنداق بىر ئويدۇرۇلغان ھېكايىنى بازارغا سالغان: «ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېينىڭ خادىملىرى 1959 – يىلى 10 – ئايدا چارقىلىق ناھىيەسىدىكى مىرەن قەدىمىي شەھەر خارابىسىنى قازغاندا نۇرغۇنلىغان قەدىمكى يازما ۋەسىقىلەرنى بايقىغان. بۇ ۋەسىقىلەر ئۆز ۋاقتىدا ئۈرۈمچىگە يۆتكەپ كېلىنىپ، ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېينىڭ ئىسكىلاتىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن. بۇنىڭ ئىچىدە بىر بەتلىك بىر ۋەسىقىنىڭ ھەر ئىككى يۈزىگە قەدىمكى مىللەتلەر يېزىقىدا خەت يېزىلغان بولۇپ، ئىككى بەت بىر بىرىگە ھىم چاپلىشىپ قالغاچقا، ئۆز دەۋرىدە خاتا ھالدا پەقەت بىر ۋاراق ۋەسىقە بولسا كېرەك دەپ قارالغان. ئەمما 1962 – يىلى بۇ ۋەسىقىلەر قايتا تازىلىنىپ رەتلەنگەندە S فامىلىلىك (شى خۇيچاڭ施惠昌) خىتاي خادىم ھېلىقى چاپلىشىپ قالغان ئىككى بەت ۋەسىقىنى بىر – بىرىدىن ئاجرىتىلىپ ئالغان. بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئىچكى يۈزىگە يېزىلغان قەدىمكى خىتاي يېزىقىدىكى <قەمەر شېئىرلىرى> بايقالغان. ئەمما ئۆز ۋاقتىدا بۇ ۋەسىقىنى ئۇقۇپ بېكىتىدىغان مەخسۇس خادىملار كەمچىل بولغاچقا شۇ پېتى تاشلىنىپ قالغان. 1969 – يىلى 10 – ئاينىڭ 18 – كۈنى مۇئاۋىن دۆلەت رەئىسى لىن بىياۋ ئۈرۈمچىنىڭ بىرىنچى نومۇرلۇق ئۇرۇش تەييارلىقى ھالىتىگە ئۆتۈشى ھەققىدىكى ھەربىي پەرماننى ئېلان قىلىشى بىلەن مۇزېيدىكى يادىكارلىقلارنى تارقاقلاشتۇرۇش ئىشى باشلانغان. دەل مۇشۇ ۋاقىتتا L فامىلىلىك (لى جېڭ李征) خىتاي خادىم ئاندىن «قەمەر شېئىرلىرى»نى تۇنجى قېتىم ئۇقۇپ چىقىپ، ئۇنىڭ مۇھىم ۋەسىقە ئىكەنلىكىنى بايقىغان»  [قاراڭ: ياڭ ليەن، «<قەمەر شېئىرلىرى>نىڭ ساختىلىقى ھەققىدە ئىزدىنىش»، «ئەدەبىي ئوبزور» (文学评论) ژورنىلى، 1991-يىللىق 3-سان].

قىزىقارلىقى شۇكى، 1960-يىللارنىڭ باشلىرىدا يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ يوليورۇقى بىلەن ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېيدا بىرقانچە خىتاي خادىملار تەرىپىدىن يەڭ ئىچىدە ياساپ چىقىرىلغان ئاتالمىش تاڭ دەۋرىدىكى «ئۇيغۇر شائىرى قەمەر»نىڭ خىتايچە شېئىرلىرى، 1958-يىلى قەشقەر ئوپالدىكى ھەزرىتى موللام مازارلىقىدىن يىغىۋېلىنغان چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدا خوتەن قەغىزىگە يېزىلغان مازار تەزكىرىسىنىڭ قۇرۇق يۈزىگە ئۇستىلىق بىلەن كۆچۈرۈلگەنلىكى مەلۇم. ئارخېئولوگىيە ساھەسىدە ئېلىپ بېرىلغان بۇ سىياسىي سۈيىقەستنىڭ رېژىسسورلىرى شۇ زامانلاردا بۇ ساختا تىياتېرنى سەھنىگە ئېلىپ چىقىش ئۈچۈن سەۋرچانلىق بىلەن پۇرسەت كۈتكەن. 1971 – يىلى بېيجىڭدىكى خان سارىيىدا «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى مەزگىلىدە قېزىۋېلىنغان يادىكارلىقلار كۆرگەزمىسى» ئېچىلغاندا، ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى، مەدەنىيەت نازارىتى ۋە ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق مۇزېي قاتارلىق بىرقانچە ئورۇنلاردىكى خىتاي خادىملاردىن تەشكىل تاپقان بۇ ئىلمىي سۈيىقەست گۇرۇھى پۇرسەت يېتىپ كەلدى دەپ قاراپ، بۇ ساختا ۋەسىقىنى ئاخىرى بازارغا سالغان.

بىر ھەپتىلىك باش چۆكۈرۈپ ئوقۇش ۋە جىددي ئويلىنىشلاردىن كېيىن، ئۇستاز ئابدۇقەييۇم خوجا بەرگەن خىتايچە «ئەدەبىي ئوبزور» ناملىق ژورنالنى ئېلىپ، كېيىنكى ھەپتىلىك دەرسكە باردىم. بۇ قېتىمقى دەرس يەنە ئۇنىڭ ئايرىم كىتاپخانا ئۆيىدە ئۆتۈلدى. ئىككىمىز ياڭ ليەننىڭ «<قەمەر شېئىرلىرى>نىڭ ساختىلىقى ھەققىدە ئىزدىنىش» ناملىق تەكشۈرۈش ماقالىسى توغرىلىق ئۇزۇن پارڭلاشتۇق. مەن گەپ ئارىلىقىدا، «ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيدا سىزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىرقانچە ئونلىغان ئۇيغۇر كەسپىي خادىملار ئىشلەيدىغان تۇرۇقلۇق، <قەمەر شېئىرلىرى> دېگەن بۇ ساختا ۋەسىقىنىڭ بۇ مۇزېيدا پەيدا بولۇشىنى ئەجەبا ھېچ بىر ئۇيغۇر بايقىمىغانمۇ؟» دەپ سوئال قويدۇم.

ئابدۇقەييۇم ئاكا بىر ھازا سۈكۈت قىلغاندىن كېيىن، ۋەزمىن بىر ئاھاڭدا مۇنداق دېدى: «ئۇكام، سىز تېخى ياش، بېشىڭىزدىن بىز كۆرگەن ئىسسىق-سوغۇقلار ئۆتمىدى. قانچىلىغان بوران-چاپقۇنلارنى ئۆتكۈزۈپ، قانچە-قانچە كېچىكلەرنى كەچتۇق، ھېلىھەم كېچىۋاتىمىز. ئۆز تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ ئېيتىم ھوقۇقىغا ئېرىشەلمىگەن مىللەتلەرنىڭ تارىخىنى ھامان باشقىلار يازىدىكەن، ھەتتا ۋاقتى كەلسە ساختا تىياتېرلار ۋە رەزىل ئويۇنلار بىلەن ئوينايدىكەن. بىلىشىڭىز كېرەككى، ئارخېولوگىيە ئىلمى بىر مىللەت تارىخىنىڭ ئۇلىنى مۇستەھكەم ئاساسقا ئىگە قىلىدىغان بىر ساھەدۇر. مۇزېيخانا بۇ ساھەنىڭ مۇنبىرى ۋە ئەينىكى. بىز بۇ ساھەگە تولىمۇ كېچىكىپ كىردۇق. بىز شۇنچە يىللار خىزمەت قىلغان، نۇرغۇن ئارخېئولوگىيەلىك قېزىشلارغا قاتناشقان، ئىمكانلىرىمىز دائىرىسىدە تىرىشىپ-تىرماشقان بولساقمۇ، ئەمما بۈگۈنگە قەدەر يۇرتىمىز مەدەنىيەت تارىخىنىڭ ھوقۇقلۇق شەرھىيلىگۈچىسى بولالمىدۇق. ئەلۋەتتە، بۇنىڭ نۇرغۇن سەۋەبلىرى بار. يۇرتىمىز ئارخېئولوگىيەسى ئۆزىمىزدىن يېتىشىپ چىققان بىر ئەۋلاد ياش بىلىم ئىگىلىرىگە، قەدىمكى تىللار، يېزىقلار ۋە ۋەسىقىلەرنى ئوقۇيالايدىغان مۇتەخەسسىسلەرگە، چەت ئەل تىللىرىنى بىلىدىغان، ئۆز نەتىجىلىرى بىلەن دۇنيا ئىلىم ساھەسىگە ئاۋازىمىزنى ئاڭلىتالايدىغان كىشىلەرگە مۇھتاج. ئۆزىمىزدىن يېتىشىپ چىققان ئارخېئولوگلار، تارىخچىلار ۋە تەتقىقاتچىلار قوشۇنى بولماي تۇرۇپ، يۇرتىمىز مەدەنىيەت تارىخىنىڭ ھەقىقىي سەھىپىلىرىنى ئېچىپ كۆرسىتەلمەيمىز. ئۆزىمىزنىڭ ئېيتىم ھوقۇقى، شەرھىي ھوقۇقى ۋە بايان ھوقۇقى بولماي تۇرۇپ، ئۆز ئۆتمۈشىمىزنىڭ ھەقىقىي تەرجىمانى بولالمايمىز. <قەمەر شېئىرلىرى> دەيدىغان بۇ ساختا تىياتېر بىزنىڭ مۇشۇ مۇزېيدا، بۇرنىمىزنىڭ ئاستىدا ئوينالدى، بۇ ساختا ئويۇننىڭ شەپىسىنى بىز تۇرماق، مۇشۇ مۇزېينىڭ باشلىقى بولغان سابىت ئاكىمۇ تۇيماي قالدى. بۇنىڭدىن باشقا بىز بىلمىگەن، تۇيمىغان ياكى ھېلىھەم ئوينىلىۋاتقان يەنە قانداق ساختا ئويۇنلار بار، بۇنى پەقەت بىر ئاللاھ بىلىدۇ. ئەمما شۇنى ئېسىڭىزدە تۇتۇڭكى،  ئېچىلمايدىغان سىر، يېشىلمەيدىغان تۈگۈن، پەردىسى يېپىلمايدىغان تىياتېر بولمايدۇ. بىز بۇ ئويۇنلارنىڭ سىرىنىڭ ئېچىلىشىنى كۈتۈپ ئولتۇرماي، بەلكى ئۇلارنىڭ سىرىنى بالدۇرراق ئېچىپ تاشلايدىغان، ھەتتا بۇنداق رەزىل ئويۇنلارنىڭ ئوينىلىشىغا ئەسلا يول قويمايدىغان ئارخېئولوگىيە ساھەسىدىكى ئىلمىي قۇۋۋەتنى ئۆزىمىزدە ھازىرلىشىمىز كېرەك!…»

مەرھۇم ئابدۇقەييۇم خوجا ئاكىنىڭ بۇنىڭدىن 34 يىللار ئىلگىرى «ئارخېئولوگىيە» دەرسىدە ئېيتقان بۇ سۆزلىرى ھېلىھەم قۇلاق تۈۋىمدە ياڭراپ تۇرۇپتۇ.

(داۋامى بار)