خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنى ئۇيغۇرلارغا زىيان يەتكۈزۈشكە باشلىدى
بىر زامانلاردا رايون خاراكتىرلىك ھەرىكەتلەر دەپ سۈپەتلەنگەن ھۆكۈمەت قىلمىشلىرى ئەمدى دۆلەت قانۇنىغا كىرگۈزۈلدى. چەكلىمىلەرنى كېڭەيتىش تېخىمۇ ئاسانلىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ.
ئۆمەر قانات (ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى مۇدىرى)
ئۇيغۇرچە تەھرىرى: ئابىدە ئابباس نەسرىن
خىتاينىڭ يېڭى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى-تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» يولغا قويۇلغىنىغا بىر ئايدىن ئاشتى. بېيجىڭ بۇ قانۇننىڭ ئۇيۇشۇشچانلىقنى ئاشۇرىدىغانلىقىنى ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغدايدىغانلىقىنى دەۋا قىلماقتا. ئەمەلىيەتتە بولسا، بۇنىڭ ئەكسىچە بولماقتا. يولغا قويۇلۇپ بىر ئاي ئىچىدە، بۇ قانۇن ئۇيغۇرلارغا، باشقا مىللەتلەرگە ۋە ئۆكتىچىلەرگە زىيان يەتكۈزۈشكە باشلىدى. ھۆكۈمەتلەر بەك كېچىكىپ كەتمەستىن، بۇ قانۇنغا تاقابىل تۇرۇش ۋە دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن كەسكىن تەدبىرلەرنى قوللىنىشى كېرەك.
نۇرغۇن مەنبەلەر ئاگاھلاندۇرغىنىدەك، يېڭى قانۇن ھەتتا ئاپتونومىيە ۋەدىسىدىنمۇ پۈتۈنلەي ۋاز كېچىپ، شى جىنپىڭنىڭ مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ھەرىكىتىنى ھۆكۈمەت ۋە جەمئىيەت ھاياتىنىڭ ھەرقايسى تەرەپلىرىگە سىڭدۈردى. شۇنداق قىلىش ئارقىلىق، بۇ قانۇن خىتاينىڭ ئۆز ئاساسىي قانۇنىغا خىلاپلىق قىلدى.
ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن بۇ يېڭىلىق ئەمەس. 2017-يىلى بىر خىتاي ئەمەلدارى ھۆكۈمەتنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسىنى مۇنداق يەكۈنلىگەن ئىدى: «نەسەبىنى ئۈزۈش، يىلتىزىنى قۇرۇتۇش، ئالاقىسىنى ئۈزۈش ۋە كېلىپ چىقىشىنى يوقىتىش».
شۇنىڭدىن بېرى خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت ۋە دىنىي ھاياتىنى سىستېمىلىق ھالدا ۋەيران قىلدى، بۇ قىلمىشلار ئامرىكا ھۆكۈمىتى ۋە نۇرغۇن دۆلەت پارلامېنتلىرى تەرىپىدىن رەسمىي ھالدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ تونۇلدى. دائىرىلەر ئىسلام دىنى ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە بولغان سادىقلىق بىلەن ئالماشتۇرۇشقا ئۇرۇنغان جازا لاگېرلىرىدىكى مېڭە يۇيۇش، ئەمدى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنى بولغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۈندىلىك تۇرمۇشقا مەجبۇرىي تېڭىلماقتا.
ئۆزگەرگەن يېرى شۇكى: بىر زامانلاردا رايون خاراكتىرلىك ھەرىكەتلەر دەپ سۈپەتلەنگەن ھۆكۈمەت قىلمىشلىرى ئەمدى دۆلەت قانۇنىغا كىرگۈزۈلدى. بۇ چەكلىمىلەرنى كېڭەيتىش تېخىمۇ ئاسانلىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش تېخىمۇ قىيىنلىشىدۇ.
يېڭى قانۇن مەكتەپلەر، دىنىي ئورۇنلار، ھەر دەرىجىلىك ھۆكۈمەت ئورگانلىرى، ھەتتا ئائىلىلەرنى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» ھەققىدىكى تەبىرىنى سىڭدۈرۈش ۋە ئىجرا قىلىشقا مەسئۇل قىلىدۇ. ئۇ ئاتا-ئانىلارنىڭ «بۆشۈكتىكىلەرنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنى سۆيۈشكە تەربىيەلىشى ۋە يېتەكلىشى»نى تەلەپ قىلىدۇ، يەسلىدىن باشلاپ قوش تىللىق مائارىپنىڭ ئورنىغا خىتاي تىلىنى دەسسىتىدۇ ۋە دىنىي ئورۇنلارنىڭ دىننى «خىتايچىلاشتۇرۇش»تا چىڭ تۇرۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. باشقىچە ئېيتقاندا، بارلىق بالىلار خىتاي كومپارتىيەسىنى سۆيىدىغان قىلىپ تەربىيەلىنىشى، بارلىق تىللار خىتاي تىلىغا يول بېرىشى كېرەك، ھەرقانداق ئېتىقاد پەقەت دۆلەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان شەكىلگە كىرگەندىلا رۇخسەت قىلىنىدۇ.
قانۇننىڭ تەسىرى ئاللىبۇرۇن كۆرۈلۈشكە باشلىدى. خىتاي ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىدىكى سىنلاردا شەھەر كوچىلىرىدىكى ئۇيغۇرچە ۋېۋىسكىلارنىڭ ئېلىۋېتىلىپ، خىتايچە بىلەن ئالماشتۇرۇلغانلىقى كۆرۈنىدۇ. خىتاي كومپارتىيەسى كادىرلىرىنىڭ نازارىتى ئاستىدا، ئۇيغۇرلار قارشىلىق كۆرسىتەلمەيدۇ، ھەتتا قايغۇسىنىمۇ ئىپادىلىيەلمەيدۇ. ھەرقانداق سەلبىي ئىنكاس «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى»غا قارشى تۇرۇش دەپ ئەيىبلىنىپ، كىشىلەرنى سوراق قىلىنىش، تۇتۇپ تۇرۇلۇش ۋە قولغا ئېلىنىش خەۋپىگە دۇچار قىلىدۇ.
قانۇن يولغا قويۇلۇپ ئۈچ كۈندىن كېيىن، ئىككى ئۇيغۇر قىز قېرىنداش ۋە ئۇلارنىڭ ئانىسى تۈركىيەدىكى يەنە بىر قېرىندىشىغا مال ئەۋەتكەنلىكى ئۈچۈن قولغا ئېلىنغانلىقى خەۋەر قىلىندى. ئۇلار قېرىندىشىنىڭ سودىسىغا ياردەم بەرگەنلىكى ئۈچۈن «تېررورلۇقنى قوللاش» بىلەن ئەيىبلەنگەن. دائىرىلەرنىڭ ئۇيغۇرلارنى چەتئەلدىكى ئائىلە ئەزالىرى بىلەن ئالاقە قىلغانلىقى ئۈچۈن جازالىشى يېڭىلىق بولمىسىمۇ، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى ئاللىبۇرۇن زىيانكەشلىك قىلىۋاتقان سىستېمىغا نورمال ئائىلە مۇناسىۋەتلىرى، مەدەنىيەت ئىپادىلىرى ۋە چەتئەل بىلەن بولغان ئالاقىنى دۆلەت ئىتتىپاقلىقىغا تەھدىت دەپ سۈپەتلەش ئۈچۈن تېخىمۇ كەڭ سۆز ئامبىرى يارىتىپ بەردى.
خەۋپ يەنە خىتاي چىگرىسىنىڭ سىرتىدىكى شەخسلەرگىمۇ كېڭەيدى. نۇرغۇن كىشىلەر ئاگاھلاندۇرغىنىدەك، قانۇننىڭ 63-ماددىسىدا چەتئەلدىكى تەشكىلاتلار ۋە شەخسلەرنىڭ بېيجىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا زىيان يەتكۈزىدۇ ياكى مىللىي بۆلگۈنچىلىك پەيدا قىلىدۇ» دەپ دەۋا قىلغان پائالىيەتلىرى ئۈچۈن قوغلاپ تەكشۈرۈلىدىغانلىقى بەلگىلەنگەن. خىتاي ئەمەلدارلىرى ھۆكۈمەتنىڭ بۇ ماددا ئارقىلىق چەتئەلدىكى كىشىلەرنى نىشانلاش ھوقۇقىنى ئوچۇق-ئاشكارە ئاقلىدى، بۇ ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر، جەنۇبىي موڭغۇللار ۋە باشقا دىئاسپورا گۇرۇپپىلىرى ياكى ئۆكتىچىلەرگە قارىتا دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئۈچۈن يەنە بىر باھانە يارىتىپ بەردى.
بۇمۇ ئاللىبۇرۇن تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىدى. قازاقىستاندا، ئۇيغۇرلار ۋە شەرقىي تۈركىستان بىلەن ئالاقىسى بار باشقىلار قانۇن ماقۇللانغاندىن بۇيان «بېسىم ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى» دوكلات قىلماقتا. داڭلىق ئۇيغۇر پائالىيەتچىسى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى ۋە گېرمانىيە پۇقراسى دولقۇن ئەيسا يېقىندا دىنىي ئەركىنلىك يىغىنىغا قاتنىشىش ئۈچۈن بارغان ماراكەشتە تۇتۇپ تۇرۇلغان ۋە قوغلاپ چىقىرىلغان. بۇنداق دېلولار خىتاينىڭ ئۆز تەسىرىدىن پايدىلىنىپ باشقا ھۆكۈمەتلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇلارنىڭ ئۆز نامىدىن ئۇيغۇرلارنى چەكلىشى ياكى قورقۇتۇشىنى قانداق ئەمەلگە ئاشۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
چەتئەلدىكى شەخسلەرنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا زىيان يەتكۈزۈش» ئۈچۈن قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىلىشى مۇمكىنلىكى ھەققىدىكى دەۋا ھەر بىر ھۆكۈمەتنى ئاگاھلاندۇرۇشى كېرەك. ئۇيغۇرلار، تىبەتلەر، شياڭگاڭلىقلار، فالۇنگۇڭ مەشىق قىلغۇچىلار، خىتاي ئۆكتىچىلىرى ۋە تەيۋەن تەرەپدارلىرى چەتئەلدە ئەركىنلىكىدىن پايدىلىنىشنىڭ ئۆزىنى ياكى تۇغقانلىرىنى خەۋپكە قويىدىغان-قويمايدىغانلىقىدىن ئەنسىرەپ يۈرمەسلىكى كېرەك.
خەلقئارانىڭ ئىنكاسى ھازىرغىچە يېتەرلىك بولمىدى، ئەمەلىي ۋەدىلەردىن كۆرە باياناتلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالدى. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈرك قانۇننى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا چاقىردى. ب د ت نىڭ سەككىز نەپەر كىشىلىك ھوقۇق ئالاھىدە دوكلاتچىسى ئېغىر ئەندىشە بىلدۈردى. ياۋروپا پارلامېنتى خىتاينى قانۇننى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا ئۈندىدى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە تەيۋەن ئۇنىڭ چېگرادىن ھالقىغان تەسىر دائىرىسى ھەققىدە ئاگاھلاندۇردى. ئاۋسترالىيە ئەمەلدارلىرىنىڭ خىتايدىكى كەسپداشلىرىغا ئەندىشىلىرىنى يەتكۈزگەنلىكى خەۋەر قىلىندى.
بولۇپمۇ ئامرىكا كۆرۈنەرلىك جىمىپ كەتتى، چۈنكى ترامپ مەمۇرىيىتى تېخىچە ئاشكارا پوزىتسىيە بىلدۈرمىدى. تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى بۇ تەدبىرنى «مەسىلىلىك» دەپ ئاتىدى، پارلامېنت ئەزالىرى تېخىمۇ كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرۇشقا ئۈندىدى، ئەمما غەيرىي رەسمىي سۆزلەر ۋە پارلامېنت باياناتلىرى يېتەرلىك ئەمەس. ئامرىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھۆكۈمەتلەر ئېنىق ئاممىۋى ئەيىبلەش ئېلان قىلىشى، قانۇننىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشىنى تەلەپ قىلىشى ۋە خىتاينىڭ باشقا دۆلەتلەردىكى قانۇنلۇق سۆز-ھەرىكەتلەر ئۈستىدىن باشقۇرۇش ھوقۇقى يوقلۇقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، ھۆكۈمەتلەر ماسلىشىپ، دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىنى بۇ قانۇن يول قويغان دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇشتىن قوغدىشى كېرەك. ئامرىكىدا بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، پارلامېنت 2025-يىللىق ئۇيغۇر سىياسىتى قانۇنى ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش سىياسىتى قانۇنىنى ماقۇللىشى كېرەك.
خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى كەلتۈرۈپ چىقارغان زىيان ئەمدى پەرەز ئەمەس. مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش تېخىمۇ چوڭقۇر يىلتىز تارتىشتىن بۇرۇن، ھۆكۈمەتلەر جىددىي تاقابىل تۇرۇشى كېرەك.
يازمىنىڭ ئېنگلىزچە ئەسلى مەنبەسى:
https://thediplomat.com/2026/08/chinas-ethnic-unity-law-is-already-harming-uyghurs/
يازمىلارنى ھەمبەھىرلەش ئارقىلىق بىزگە مەدەت بەرگەيسىز!
تور بەت ئادرىسى: www.akademiye.org/ug
يۇتىيۇپ قانىلى: https://www.youtube.com/uyghuracademy فېيسبۇك سەھىپىسى: https://www.facebook.com/uyghuracademy تېۋىتتىر ھېسابى: https://twitter.com/uygurakademisi