خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى» قانۇنى پۈتۈن دۇنيادىكى كىشىلىك ھوقۇققا تەھدىت سالماقتا
جېسسىكا لۇدۋىگ
يەر شارى سىياسىتى تەتقىقاتچىسى، جورج ۋ. بۇش ئىنستىتۇتى
ئۇيغۇرچە تەھرىرى: رەھىمە تۇرسۇن
خىتاينىڭ يېڭى بىر قانۇنى بېيجىڭنىڭ پۈتۈن دۇنيادىكى خىتاي ئەركىنلىك پائالىيەتچىلىرىنى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتى»غا زىيان يەتكۈزۈش جىنايىتى بىلەن ئەيىبلىيەلەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ھالقىما دۆلەت خاراكتېرلىك زىيانكەشلىك قىلىشنىڭ بۇ شەكلى 1-ئىيۇلدىن باشلاپ يولغا قويۇلغان بولۇپ، خىتاي چېگرىسى سىرتىدىكى تەشكىلات ۋە شەخسلەرنى بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ تېخىمۇ زور زىيانكەشلىكىگە دۇچار قىلىدۇ. يېڭىدىن چىقىرىلغان «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۆزىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىگە قارىتىلغان خەلقئارالىق تەنقىدلەرگە تاقابىل تۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتايدىكى مىللىي ۋە دىنىي ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان سىستېمىلىق زىيانكەشلىكنى قانۇنلاشتۇرىدىغان باياناتىدۇر.
ئامېرىكا ۋە خەلقئارا جەمئىيەت بۇ ھەرىكەتنىڭ تەكشۈرۈلمەسلىكىگە يول قويماسلىقى كېرەك. دۇنيادىكى دېموكراتىك دۆلەتلەر خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ خىتاي سىرتىدا تۇرۇپ، خىتاي ئىچىدىكىلەرنىڭ ئاساسىي ئەركىنلىكى ۋە كىشىلىك ھوقۇقى ئۈچۈن سۆزلەيدىغان ۋە پائالىيەت قىلىدىغان شەخسلەرنى تۇتۇش، نازارەت قىلىش ۋە سۈكۈت قىلدۇرۇش بېسىمىغا ئاكتىپ قارشى تۇرۇشى كېرەك. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھالقىما دۆلەت خاراكتېرلىك زىيانكەشلىك قىلىشتىكى بۇنداق ئۇرۇنۇشلىرى ھەممە يەردىكى دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، ئەركىنلىكى ۋە قانۇن بىلەن ئىدارە قىلىنىشىغا تەھدىت سالىدۇ.
خۇددى خوڭكوڭ دۆلەت بىخەتەرلىك قانۇنىنىڭ ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە دىئاسپورادا ياشاۋاتقان خوڭكوڭ دېموكراتىيە پائالىيەتچىلىرىنى تۇتۇش ۋە بېسىم قىلىشقا ئىشلىتىلگىنىگە ئوخشاش، خىتاينىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتى قانۇنى» بېيجىڭنىڭ خىتاي چېگراسى سىرتىدا تۇرۇپ خىتاينى تەنقىد قىلغان شەخس ۋە تەشكىلاتلارنى جازالايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ يىللىق دۆلەتلەر كىشىلىك ھوقۇق دوكلاتى ۋە ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مەيلى خىتاي ئىچىدە بولسۇن ياكى ھالقىما دۆلەت ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق بولسۇن، ئاساسىي كىشىلىك ئەركىنلىككە قارىتىلغان زىيانكەشلىكىنى ئاشكارىلاش ۋە يورۇتۇشتىكى مۇھىم قوراللاردۇر.
ئامېرىكا سىياسەت بەلگىلىگۈچىلىرى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتى قانۇنى»نىڭ يولغا قويۇلۇشىغا قارىتا، خىتاينىڭ مىللىي ئاز سانلىقلارغا قاراتقان زىيانكەشلىكىنى ئەيىبلەيدىغان ئىككى پارتىيەنىڭ كۈچلۈك بىرلەشمە باياناتى بىلەن ئىنكاس قايتۇردى. ئۇلار يەنە پارلامېنتتا ئاممىۋى ئىسپات ئاڭلاش يىغىنلىرىنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ھەر خىل خىتاي كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ۋە تەتقىقاتچىلىرىغا سورۇن ھازىرلاپ بېرىشنى داۋاملاشتۇرالايدۇ.
ئامېرىكا فېدېراتسىيە قانۇن ئىجرا قىلىش تارماقلىرى يەنە خىتاي ھۆكۈمەت ساھەلىرىگە ۋاكالىتەن ئامېرىكىدا تۇرۇۋاتقان شەخسلەرنى يوشۇرۇن نازارەت قىلىدىغان ۋە قورقۇتىدىغان شەخسلەر ئۈستىدىكى ئەيىبلەشلەرنى داۋاملىق تەكشۈرۈشى ۋە ئۇلارنى جازالىشى كېرەك.
مارتتا خىتاي قانۇن تۇرغۇزۇش ئورگىنىنىڭ يىللىق «ئىككى يىغىن» مەزگىلىدە قوبۇل قىلىنغان بۇ يېڭى قانۇن، «خۇاڭشيا/خىتاي مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى ئېڭىنى مۇستەھكەملەش»نى مەقسەت قىلىدىغانلىقى شوئارىنى توۋلايدۇ. تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ كۆزەتكەندە، بۇنىڭ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەرىپىدىن قوللىنىدىغان خىتاي مەدەنىيەت بەلگىلىرى، ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە ئىدىئولوگىيەسىنىڭ تار دائىرىلىك تەپسىلاتىنى خىتاي جەمئىيىتىگە مەجبۇرىي تېڭىش ئىكەنلىكى ئاشكارىلىنىدۇ.
گەرچە بۇ قانۇندا بارلىق مىللەتلەر باراۋەر دەپ جاكارلانغان ۋە كەمسىتىش چەكلەنگەن بولسىمۇ، ئېنىقكى ئۇ دۆلەتنىڭ «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى مەسىلىسىدە» «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئومۇميۈزلۈك رەھبەرلىكىدە چىڭ تۇرۇشى»نى ھەمدە «دۆلەت، تارىخ، مىللەت، مەدەنىيەت ۋە دىنغا نىسبەتەن توغرا قاراشلارنى مۇستەھكەم تۇرغۇزۇش» ئۈچۈن تەربىيە بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
بۇ قانۇن دۆلەتنىڭ ھەر قايسى دەرىجىلىك ئورگانلىرى، مائارىپ سىستېمىسى، ئاممىۋى ئورۇنلار، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار، كارخانىلار، تاراتقۇلار، ھەتتا ئاتا-ئانىلار ۋە ھامىلىيلىرىگىمۇ پارتىيەنىڭ بىرلىككە كەلگەن خىتاي مىللىتى ئۇقۇمىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەسئۇلىيىتىنى يۈكلەيدۇ.
خىتاي نوپۇسىنىڭ 90% دىن كۆپى ئۆزىنى خەنزۇ (خىتاي) دەپ قارايدۇ، ئەمما ھۆكۈمەت رەسمىي ھالدا 56 ئوخشىمىغان مىللەتنى ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇ مىللەتلەر ئاساسىي قانۇن بويىچە ئۆز تىلىنى ئىشلىتىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ھەمدە بېكىتىلگەن ئاپتونوم رايونلاردا ئۆزىنى ئۆزى باشقۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە. شۇنداقتىمۇ، خىتاي مىللىي مەدەنىيىتى ۋە كىملىكىنى بەرپا قىلىش ۋە ئىلگىرى سۈرۈش نىقابى ئاستىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۇزۇندىن بۇيان تىبەت، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە ئىچكى موڭغۇل قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلارنى دۆلەتنىڭ زىيانلىق ماددىلارنى سىنايدىغان ۋە كۈچەيتىدىغان تەجرىبىخانىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىپ كەلدى.
تىبەت ۋە ئۇيغۇر رايونىدا 800 مىڭدىن ئارتۇق تىبەت ۋە 900 مىڭغا يېقىن ئۇيغۇر بالىسى ئائىلىسىدىن مەجبۇرىي ئايرىۋېتىلىپ، خىتاي تىلى ئوقۇتۇشى ۋە كوممۇنىستىك پارتىيە ئىدىئولوگىيەسى تەكىتلىنىدىغان دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئەۋەتىلدى. بۇ ئەھۋال يەسلىدىن تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكىچە بولغان بالىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، بالىلارنىڭ ئانا تىلىدا سۆزلىشى توسۇلىدۇ، ھەتتا جازالىنىدۇ. يەرلىك جەمئىيىتىدىن ئايرىۋېتىلگەنلىكتىن، ئۇلار ئانا تىلىدا راۋان سۆزلەش قابىلىيىتىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ ۋە ئەنئەنىۋى مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىش پۇرسىتىدىن مەھرۇم قىلىنىدۇ. ئەكسىچە، ئۇلارغا پارتىيە تەستىقلىغان تارىخ ۋە تەشۋىقاتلار ئۆگىتىلىدۇ.
2020-يىلى خىتاي ھۆكۈمىتى، مەكتەپلەردە خىتاي تىلىنىڭ موڭغۇل تىلىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ ئاساسلىق ئوقۇتۇش تىلى بولىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغاندا، ئىچكى موڭغۇلدا نارازىلىق نامايىشلىرى پارتلىدى. شۇنىڭدىن كېيىن، موڭغۇل تىلىدا يېزىلغان تارىخ كىتابلىرى ۋە باشقا نەشىر بۇيۇملىرى چەكلەندى، موڭغۇل تىلىدىكى تور بەتلەر ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئەپلىرىمۇ توسۇپ قويۇلدى.
خىتاي دائىرىلىرى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك ئېتىقاد قىلىنىدىغان دىنلارنىڭ كۆرۈنەرلىك بەلگىلىرىنى ئۆزىگە ماسلاشتۇرۇشقا، كونترول قىلىشقا ۋە يوقىتىشقا ئۇرۇنماقتا.
يازمىنىڭ ئېنگلىزچە ئەسلى مەنبەسى:
