ئۇيغۇرچە    Uyghurche    Уйғурчә   
  • «3-نۆۋەتلىك مىللىي مەپكۇرە ۋە تەشكىلاتچىلىق كۇرسى» 2019-يىلى 5-ۋە 6-ئۆكتەبىر شەنبە-يەكشەنبە كۈنلىرى ئىستانبۇلدا ئېچىلدى. ...
سىزنىڭ ئورنىڭىز: باشبەت » ۋەزىيەت ئانالىزى » مېدىيا ۋە تىل

مېدىيا ۋە تىل

مۇھەممەت ئابدۇمىجىت

مېدىيا ھەققىدە ھەممىزنىڭ ئازدۇر -كۆپتۇر مەلۇماتى بار دەپ قارايمەن. ئەمما مېدىيا ۋە  تىلنىڭ مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىدىغانلار ئانچە كۆپ بولمىسا كىرەك.

مېدىيا يىڭى تىخنىكىلىق دىتاللارنىڭ بارلىققا كىلىشى بىلەن  ئىجتىمائى تۇرمۇشنىڭ  ھەرقايسى قاتلاملىرىغا سىڭىپ كىردى. مېدىيانىڭ ئەسلى ۋەزىپىسى تەسۋىقات بولمىسىمۇ، مېدىيادا قوللىنىلغان تىل ۋە كۆرۈنۈشلەر كىشەرلەرنى  مۇئەييەن دەرىجىدە تەسىرگە ئۇچراتتى.

مېدىيانىڭ تۈرلىرىدىن بولغان ئۇچۇرلىشىش ۋاستىلىرى زامان ۋە ماكان ئۇقۇملىرىغا خاتىمە بىرىپ دۇنيانىڭ كىچىك كەنىتلىشىشىنى روياپقا چىقاردى. بۇ كەنىتلىشىش كىشلەرنىڭ تىل، ئۆرىپ-ئادەت،  يىمەك-ئىچمەك، كىيىم -كىچەك  شەكلى قاتارلىق ماددى -مەنىۋى  قىممەتلىرىگە  زور تەسىر كۆرسەتتى. مەن بۇ قىسقا يازمىدا تىلنىڭ مەۋجۇتلىقىنى ساقلاش ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە شۇنداقلا تىلنىڭ ساغلام تەرەققىياتىغا نىسبەتەن سەلبى ئامىللارغا يول ئىچىشتا مېدىيانىڭ  قانداق رول ئوينايدىغانلىقىنى  چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىمەن.

تىل بىر خىل مەدەنىيەت ھادىسىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن بىر مىللەتنىڭ ئۆزىنى ئىپادىلەش ۋە مەۋجۇتلۇقىنى مۇھاپىزەت  قىلىشىدىكى قىممەتلىك ۋاستە بولۇپ ھىساپلىنىدۇ .  تىل بىر مىللەتنىڭ بەلگىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇ مىللەتنى باشقا مىللەتلەردىن ۋە كۈلتۈرلەردىن ئايرىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.  ھەممىزگە ئايان بولغىنىدەك تىلنىڭ تارىخى، فۇنتىكا، لىكسىكا، گىراماتىكا قاتارلىق قۇرۇلمىلىرى يىزىق بىلەن ئىپادىلىنىپ ساقلىنىدۇ ۋە تەرەققى قىلدۇرلىدۇ.

ئۆتمۈشتە مەلۇم تىلدىكى كۈلتۈر، تارىخ، ئۆرىپ-ئادەت قاتارلىق ئامىللار يىزىق ئارقىلىق قەغەزگە تۆكۈلۈپ كىتاپ، ژۇرنال قاتارلىقلار بىلەن ئىپادىلىنەتتى. رادىئونىڭ ئىجادى بىلەن تىلنى تىل بىلەن ئىپادىلەش ئىمكانى تۇغۇلۇپ يىزىققىلا تايىنىپ قىلىشقا خاتىمە بىرىلدى. تىلىۋۇزۇرنىڭ ئىجادى بولسا تىلنى تىلغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق ئامىللار بىلەن يۇغۇرۇپ ئىكرانغا يايدى. رادىئۇ- تىلىۋۇزۇدىن كىيىن بارلىققا كەلگەن ئىېنتىرنىتنىڭ بارلىققا كىلىشى تىلنىڭ قوللىنىلىش نىسبىتى ۋە قوللنىش شەكلىنى تىخىمۇ كۆپ خىللاشتۇردى.

يۇقاردا تىلغا ئالغىنىمدەك دۇنيانى كىچىك كەنىتكە ئايلاندۇرغان ئېنتىرنېت ئۇللۇق ئۇچۇرلىشىش ۋاستىلىرى ئالماشتۇرۇشقا سۇنغان قولايلىقى سەۋەپلىك  كۈلتۈرىمىزگە، تىلىمىزغا مىسلىسىز تەرەققىياتلارنى بەخىش ئەتتى. بۇنىڭغا ياندىشىپ تەھدىتلەرمۇ بۇ بەخىشلەرنيڭ سىرتىدا قالمىدى.

بۇ تەھدىتلەرنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىكى تىل دىسەك بەلكى خاتالاشقان بولمايمىز.

مېدىيا بىلەن تىلنىڭ مۇناسىۋىتى قانداق؟ مېدىيا تىلغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟

قىسقىچە مۇلاھىزە  قىلىپ باقايلى؛

بىرىنچىدىن، مېدىيا تىلنى ساقلاشقا ياردەم بىرىدۇ. مەلۇم بىر تىلدا سۆزلەيدىغان كىشلەر بارلىق سۆزلۈكلەرنى داۋاملىق ئىشلىتىپ تۇرمىغانلىقى ئۈچۈن  ئۇ تىلنىڭ تامامىنى بىلىپ كىتىشى ناتايىن.  تىل ۋە تىلغا ئائىت ئۇنسۇرلار ئىككى خىل مېدىيا(ئەنئەنىۋى مېدىيا-كىتاپ، گېزىت، ژۇرنال، يىڭى مېدىيا~ ئىنېرنىت ئۇللۇق ئۇچۇرلىشىش ۋاستىلىرى) ئارقىلىق ئۇ تىلنىڭ ئىستىمالچىلىرىنى تىل ۋە تىلنىڭ ئىپادىلەش ئۇسۇللىرى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

ئىككىنىچى ، مېدىيا مەلۇم بىر تىلنىڭ تىلشۇناسلىرى تەرىپىدىن يەنە بىر تىلغا قوبۇل قىلىنغان يات تىلدىكى سۆزلەرنىڭ ئۇ تىلدا ئومۇملىشىشىغا ياردەم بىرىدۇ. يات تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان يىڭى ئاتالغۇلار مېدىيا تىلىدا كەڭرى تارقىلىش ۋە كۆپلەپ تەلەپپۇز قىلىنىش ئارقىلىق خەلىقنىڭ ئىستىمالىغا ئىلىپ كىرىلىدۇ.

ئۈچۈنچىدىن، مېدىيا  تىلنىڭ ئىپادىلنىش ئۇسۇلى، گىراماتىلىق قۇرۇلمىسى، لوگىلىق باغلىنىشىنى تەشۋىق قىلىپ ، تىلنىڭ ساغلام تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

تۆتىچىدىن، مېدىيا تىلى ئەدەبىلىككە، ئىلمىيلىققا، ئستېتىكىلىققا ئىگە بولۇپ، خەلىقنىڭ ئىغىز تىلىنىڭ بىردەكلىكىنى ساقلاشتا تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ. مېدىيادا قوللىنىلغان تىل بىر مىللەتنىڭ ئورتاق تىلى بولغاچقا، ئۇ تىلغا تەۋە بولغان يەرلىك شىۋە ۋە دىئالىكىتلار ئارىسىدىكى پەرقنى ئازايتىپ ئورتاق تىلغا ئىنتىلدۈرىدۇ.

بەشىنچىدىن، مېدىيادا قوللىنىلغان تىل تەربىيە ۋە تەشۋىقات تۈسىنى ئالغاچقا بىر مىللەتنىڭ ئاممىۋى، ئومۇمى ئىڭىنىڭ بىردەكلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

يۇقارقىلار مەن ھىس قىلغان مېدىيانىڭ تىلغا كۆرستىدىغان ئىجابى تەسىرلىرى. ئەمدى مېدىيانىڭ تىلغا كۆرسىتىدىغان سەلبى تەسىرىگە قاراپ باقايلى:

بىرىنچى، مېدىيا، تىلشۇناسلار ياكى كەسىپى خادىملار تەرىپىدىن قوبۇل كۆرۈلمىگەن  سۆزلەرنى ئۆزمەيلىچە ياساپ  ئىشلەتكەندە، تىلنىڭ ساپلىقى ۋە ئىنىقلىقىنى غۇۋالاشتۇرىۋىتىدۇ.

ئىككىنچى؛ مېدىيا ئەجنەبى سۆزلۈكلەر نى خالىغانچە قوبۇل قىلىپ تارقىتىشلىرىدا قوللانسا، خەۋەر مەزمۇنىنىڭ چۈشنىكسىزلىكىگە سەۋەپ بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن قوللىنىلغان سۆز  ئامما تەرىپىدىن قارغۇلارچە قوبۇل قىلىنىۋىلىشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا ئەدەبى تىل بىلەن ئىغىز تىلى، ئەدەبى تىل بىلەن ئاخبارات تىلى ئارىسىدا تىل ھاڭى پەيدا بولۇپ قالىدۇ.

ئۈچۈنچىدىن، مېدىياچىلار بىر مەنىدىن ئىيىتقاندا بىر تىلنىڭ ئامما تەرىپىدىن تىڭشىلىشىنى، قوبۇل قىلىنشنى ئىلگىرى سۈرگۈچىلەر بولۇپ ھىساپلىنىدۇ. شۇڭلاشقا مېدىياچىلارنىڭ جۈملىنى ئىپادىلەش شەكلى، بايان قىلىش ئۇسۇلى،  جۈملە قۇرۇلمىسى قاتارلىقلار ئۇ تىلنىڭ ئامما تەرىىپىدىن قانداق ھەزىم قىلىنىشغا زور تەسىر كۆرىستىدۇ.

تۆتىنچىدىن، مېدىياچىلار قوللانغان تىل مىللەتنىڭ مۇناسۋەت سەنئىتىنى نامايەن قىلىدۇ. دىكتۇرنىڭ سالام قىلىغاندا ئىشلەتكەن سۆزى، قوللانغان جۈملىسى  شۇنداقلا ئىكرانغا ئەكىس ئەتتۈرگەن بەدەن تىلى مىللەتنىڭ ئاممىۋى مۇناسىۋەت ئىڭىنى ئىجابى ياكى سەلبى تەسىرگە ئۇچرىتىدۇ.

يۇقاردا بەك ئىلمى دىيىشكىمۇ بولمىسىمۇ مېدىيا ۋە تىلنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئىزاھلاشقا تىرىشتىم. بۇلار مېدىيا خىزمىتى بىلەن شوغۇلىنىۋاتقانلارلا ئەمەس، ھەممەيلەن بىرەر مۇخبىرغا ئايلىنىپ بولاي دەپ قالغان كۈنىمىزنىڭ ئەقلىيفۇن تاراتقۇچىلىرىنىڭمۇ دىققەت قىلىشىغا ئەرزىيدۇ دەپ قارايمەن.

ئاكادېمىيە ئورگان تورى ©

ئۈستىگە قايتىش