You Are Here: Home » مىللىي مەۋجۇتلۇق » ئۇيغۇرلار ۋە يىپەك يولى

ئۇيغۇرلار ۋە يىپەك يولى

دوكتور ئابدۇللاھ جىنقارا

ئۇيغۇرچىسىنى تەييارلىغۇچى: ئەنۋەر ئەھمەد

قىسقىچە مەزمۇنى: تارىختىكى ئەڭ قەدىمكى سودا يوللىرىنىڭ بىرى يىپەك يولى.خىتايدىن ياۋروپاغا بارىدىغان كارۋانلار ماڭىدىغان بۇ يولدا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان دۆلەتلەر تېخىمۇ باي بولغان، بۇنىڭغا جاۋابەن ئۇلار يولدىكى مۇھىم نۇقتىلاردا كارۋانساراي ۋە مېھمانخانا ياساش ۋە يولنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشنى ئۆزلىرىنىڭ بۇرچى دەپ قارىغان. يىپەك يولىنىڭ زور بىر قىسمى تۈركىستان جۇغراپىيىسىدىن ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن، باشلىنىشتىن ئىتىبارەن 19-ئەسىرگىچە يىپەك يولىنى تۈركلەر كونترول قىلغان ئىدى. تۈركلەر يولدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئۆز-ئارا ياكى باشقا دۆلەتلەر بىلەن نۇرغۇن كۈرەشلەرنى قىلدى. خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ بايلىقى بولغان يىپەك بىلەن باغلانغانلىقتىن، تارىخنىڭ ھەر بىر دەۋرىدە دېگۈدەك ئەڭ ئۇزۇن كۈرەش خىتاي بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدا بولغان. يىپەك يولىدىكى ئەڭ مۇھىم سودا مەركىزى شەرقىي تۈركىستان ئىدى. شۇڭلاشقا ئەڭ چوڭ ئۇرۇشلار شەرقىي تۈركىستاننى قولغا ئىلىش ياكى شەرقىي تۈركىستاننى تۇتۇپ تۇتۇش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلدى. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا، خىتاي تارىختا ۋە ھازىرمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنى بولغان شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلدى.

بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي تارىخى يىپەك يولىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئارقىلىق دۇنيا سودىسىدا ھۆكۈمران بولماقچى. يىپەك يولىنىڭ كېسىشىش ئېغىزىغا جايلاشقان شەرقىي تۈركىستان تۈركلەرنىڭ ۋەتىنى ۋە تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتى گۈللەنگەن جۇغراپىيىلىك رايون بولغاچقا ، ھامان بىر كۈنى ئۇلارنىڭ قولىدىن چىقىپ كىتىشىدىن ئەنسىرەپ، رايوندىكى تۈركلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىيىتىنى پۈتۈنلەي يوقىتىش سىياسىتىنى يولغا قويماقتا. 2000 يىلغا يېقىن تۈركلەرنى مۇھىم ئىقتىسادىي ۋە سودا خاراكتېرلىك پايدا بىلەن تەمىنلىگەن يىپەك يولى ، خىتاينىڭ يېڭى يىپەك يولى تۈرى بىلەن بۇ رايوندا ئۇيغۇرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئېغىر تەھدىد سىلىۋاتىدۇ. بۇ ماقالىدە تارىخى ئۇچۇر ۋە ھۆججەتلەرگە ئاساسەن ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ تارىخى ۋە يېڭى يىپەك يولى تۈرى دائىرىسىدىكى رولى مۇلاھىزە قىلىنغان.

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئۇيغۇرلار ، يىپەك يولى ، شەرقىي تۈركىستان ، خىتاي ، سودا 

كىرىش سۆز

قەدىمكى دەۋرلەردە ، جەمئىيەتلەر ئېھتىياجلىق مەھسۇلاتلارغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئىككى خىل ئۇسۇلنى قوللانغان. بىرىنچىسى، تاجاۋۇز قىلىش ئارقىلىق ئۆزىدە بولمىغان بايلىقلارغا ئېرىشىش ، ئىككىنچىدىن سودا قىلىش. سودا تارىخنىڭ ئەڭ دەسلەپكى دەۋرىدىن باشلاپ خەلقلەر بىلەن دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسى بولۇپ كەلگەن. سودىنىڭ تەرەققىي قىلىشىمۇ يېڭى سودا يوللىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. سودا يوللىرى بىلەن ئەڭ ئېھتىياجلىق بولغان دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرى، قىزىلما بايلىقلار، زىننەت بۇيۇملىرى، ھۇجۇم ۋە مۇداپىئە قوراللىرى، توقۇمىچىلىق بۇيۇملىرى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش مەھسۇلاتلار ۋە خام ئەشيالار توشۇلاتتى. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، ئەڭ قەدىمكى سودا يوللىرىنىڭ بىرى بولغان يىپەك يولى جەمئىيەت ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت مۇناسىۋىتىنى يولغا قويۇشتا مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. تارىختىكى ئەڭ قەدىمكى سودا يوللىرىنىڭ بىرى بولغان يىپەك يولى شەرقتىن غەربكە ، شىمالدىن جەنۇبقا ئوخشىمىغان مەدەنىيەتتىكى كىشىلەرنى بىر يەرگە جەم قىغان.

19-ئەسىرگە قەدەر، بۇ سودا يولى ھېچقانداق مەنبەدە «يىپەك يولى» دېيىلمىگەن. «19-ئەسىردىكى ئاۋىستىرىيە گېئولوگى Ferdinand von Richthofen كارۋانلار ئۆتكەن بۇ يولنى «يىپەك يولى» دەپ ئاتىغان (Onat, 2012: 3). ھالبۇكى ، «ئۇ ۋاقىتتا سەمەرقەنت يولى، قەشقەر يولى، تەبرىز يولى قاتارلىق ئۆتىدىغان يوللار ياكى شىمالىي يول، جەنۇب يولى، غەربىي يول قاتارلىق مۇناسىۋەتلىك يۆنىلىشلەر بىلەن يولغا ئىسىم بىرىلەتتى». (Özdaşlı, 2015).

تۈركلەر ۋە يىپەك يولى

تارىخنىڭ ئەڭ دەسلەپكى دەۋرىدىن باشلاپ ، تۈركلەر خىتاينىڭ شىمالىدىن ئوتتۇرا ئاسىيا ، ئىران ۋە ئانادولۇنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۇنايغىچە؛ موڭغۇلىيە ، سىبىرىيە ، كاسپىي دېڭىزىنىڭ شىمالى ، پۈتكۈل كاۋكاز ۋە قارا دېڭىزنىڭ شىمالىدىن ۋېنگىرىيە تۈزلەڭلىكىگىچە بولغان رايونلاردا نۇرغۇن دۆلەتلەرنى قۇرغان. بۇ قۇرۇلغان دۆلەتلەرنىڭ كۆپىنچىسى تۈركىستاننى مەركەز قىلغان. باشقىچە ئېيتقاندا، چەتئەللىك جۇغراپىيەشۇناس ياكى ئاپتور ئېيتىشى بويىچە ئوتتۇرا ئاسىيا. ھالبۇكى، تۈركىيە ئىسمىمۇ تۇنجى قېتىم ئوتتۇرا ئاسىيا ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. «ئوتتۇرا ئاسىيا ئالتۇن، كۈمۈش، مىس، قەلەي قاتارلىق ئۆزگىچە ۋە رەڭلىك مېتاللاردىن؛ دېڭىز ، قاراكۆك تاش، تۇرخۇن، ئونىكس (بەلغەم تاش) ۋە باشقا قىممەتلىك ۋە ۋاقىتلىق تاشلاردىن؛ رەڭلىك تۇزلاردىن تەركىب تاپقان مول مىنېرال خام ئەشيا مەنبەسىگە  ئېگە. ئۇلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىشى قەدىمكى دەۋرلەردىن باشلانغان. تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن بەزى قىممەتلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان يوللارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ھەرقايسى رايونلىرىدىن ئۆتىشى تاسادىپىيلىق ئەمەس. ئاخىرقى يېڭى تاش قوراللار ۋە مىس دەۋرىدىن باشلاپ ، سۆگۈت ۋە خارەزم چېگراسىدىكى قۇملۇق رايونىنىڭ جەنۇبىدىكى رايونلاردا ئاق-قاراكۆك تۇرخۇننىڭ قېزىۋېلىنىپ ، شەرقتىكى جەنۇب ۋە غەربىي جەنۇب دۆلەتلىرىگە ئېكسپورت قىلىنغانلىقى ئېنىقلاندى. (پەقەتلا بۇ دەۋرگە تەۋە لەۋلەكان ئولتۇراق رايونىدا تۇرخۇن ئىشلەپ چىقىرىدىغان 39 دانە ئىپتىدائىي سېخ بايقالدى.) »(Buryakov، 2002 ؛ 422). بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى ، تۈركىستان رايونى يەر ئاستى بايلىقى مول بولغان بىر رايون. يىپەك يولىدا تۆمۈر ۋە قىممەتلىك مېتاللار بىر تەرەپ قىلىنغانغا ئوخشاش ، ۋىزانتىيە قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن تىجارەتمۇ ئېلىپ بىرىلغان. يېقىنقى مەزگىلدە ۋە بۈگۈنكى كۈندە خىتاي ۋە روسىيەگە ئوخشاش ئىككى جاھانگىر كۈچنىڭ شەرقىي ۋە غەربىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىشى ۋە  بۇ ئىشغالىيەتنى داۋاملاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشتىكى مۇھىم سەۋەبلەرنىڭ بىرى تۈركىستاننىڭ يەر ئاستى بايلىقلىرى جەھەتتە ئىنتايىن مول بولۇشىدۇر.

يىپەك يولى دۇنيادىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋە ئەڭ كونا سودا يولى بولۇپ ، شەرقىي ۋە غەربىي تۈركىستاندىن ئۆتۈپ ، ئافغانىستان ، ئىران ۋە ئانادولۇغا ، ئانادولۇدىن ياۋروپاغا تۇتىشىدۇ. 18-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە شەرق ۋە غەرب جەمئىيەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ھاياتىنى بېيىتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ، شەرقىي ئاسىيانىڭ يىپەك ، توقۇمىچىلىق ۋە قىممەتلىك مېتاللىرى ۋە ھىندىستاننىڭ تېتىتقۇلىرى بۇ يول ئارقىلىق غەربكە يېتىپ كەلگەنلىكى ئۈچۈن ، يول ئۈستىدە قۇرۇلغان مەدەنىيەتلەر ئۆز-ئارا سودىنىڭ تەسىرىدە روناق تاپقان. ئۇنىڭدىن باشقا ، يىپەك يولى لىنىيىسىدە ياسالغان كارۋان سارايلار شەرق ۋە غەرب جەمئىيەتلىرى ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان ۋە بىرىكىدىغان مەدەنىيەت ۋە سودا مەركىزىگە ئايلاندى.

رەسىمدىكى تارىخى يىپەك يولى خەرىتىسىدە كۆرسىتىلگەندەك، چاڭئەندىن 1 باشلىنىدىغان يىپەك يولى شەرقىي تۈركىستاننىڭ چېگراسىغا كەلگەندە ئىككىگە بۆلۈنۈپ 2 ، «يىپەك يولىنىڭ مەرۋايىتى» 3 بولغان قەشقەردە قايتا بىرلىشىدۇ. قەشقەردە ئىككىگە بۆلۈنۈپ مەرۋدە توپلانغاندىن كېيىن ، ئوتتۇرا دېڭىزغىچە بارىدۇ. مەيلى چوڭ يىپەك يولى ياكى شىمالىي يول بولسۇن ، بارلىق ئۆتۈش نۇقتىلار تۈركىستاننىڭ جۇغراپىيىسىدىن ئۆتىدۇ. تۇرپان ، قەشقەر ، كۇرلا ، بۈگۈر ، كۇچا ، ئاقسۇ ، خوتەن ، سەمەرقەنت ، بۇخارا ، بېل ، مەرۋ ، نىشاپور قاتارلىق مۇھىم لىنىيەلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بارلىق شەھەرلەر تارىختىكى مۇھىم تۈرك شەھەرلىرى. يىپەك يولىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئارقىلىق ، تۈركلەر بۇ يولدىكى سودىنىڭ ھاياتىي كۈچىگە كاپالەتلىك قىلىپلا قالماي ، ئىقتىسادىي جەھەتتىنمۇ باي بولدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، يىپەك يولىدىكى سودا نۇقتىلىرى تۈركىستان شەھەرلىرىنى توردەك قورشاپ تۇرغاچقا تۈركىستان شەھەرلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت مۇناسىۋىتىنىڭ تەرەققىياتىنى ئاسانلاشتۇرغان. ياۋروپالىقلار دېڭىز يولىنى بايقاپ قۇرۇقلۇق يولىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىشى بىلەن  يىپەك يولى قىممىتىنى يوقاتقان ، ئۇ دەۋردىكى تۈرك-ئىسلام دۆلەتلىرى بۇ ئەھۋالنىڭ تەسىرىگە ئەڭ كۆپ ئۇچرىغان. بىز يىپەك يولىغا ياكى ئۇنىڭ بىر قىسمىغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان مۇھىم تۈرك دۆلەتلىرىنى تۆۋەندىكىدەك تىزىپ چىقالايمىز: ساكالار، ھۇنلار، كاڭلىلار، كۆكتۈركلەر، تۈرگىشلەر، ئۇيغۇرلار، قاراخانىيلار، غەزنەۋىلەر، خارەزمشاھلار، ئالتۇن ئوردا دۆلىتى، تىمۇر دۆلىتى، بۈيۈك سەلچۇق دۆلىتى، ئانادولۇ سەلچۇق دۆلىتى ۋە ئوسمانىيلار.

«يىپەك يولىنىڭ قىسمەن پەيدا بولۇشى مىس دەۋرىگىچە تۇتىشىدۇ (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3000-2000). ساكلار بىلەن خىتايلارنى سودا جەھەتتىن بىرلەشتۈرگەن چوڭ يىپەك يولى مىلادىدىن كىيىنكى IV. ئەسىردە Ammianus Marcellinus (322-400) يازغان «رىم تارىخى» ناملىق ئەسەردە كۆرۈلىدۇ. »( Kalan ، 2014). «ساكا ئوتتۇرا ئاسىيادا قۇرۇلغان تۇنجى تۈرك دۆلىتى دېيىشكە بولىدۇ. ساكلار بۇ ئىمپېرىيەگە ئىسمىنى بەرگەن جەمىيەت بولۇپ ، ئۇلار قالدۇرۇپ كەتكەن ئىزلاردىن ئۇلارنىڭ بايقال كۆلىنىڭ بويىدىن تۇناغىچە سوزۇلغان جۇغراپىيىلىك رايوندا ياشىغانلىقىنى كۆرۈۋىلىشقا بولىدۇ»(چاندارلىئوغلۇ ، 2002: 16). خىتاي بىلەن تۇنجى سودا مۇناسىۋىتىنى باشلىغان تۈرك دۆلىتى ساكا بولۇپ ، شەرقىي تۈركىستاندىن ۋېنگرىيە تۈزلەڭلىكىگىچە بولغان رايوندىكى ئاسىيا ۋە ياۋرو-ئاسىيا سەھرالىرىدا ھۆكۈمرانلىق قىلغان. (ساكارلار ھەققىدە تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇر مەنبەلىرى: «Durmuş, İ. (2015). سىكيانلار. ئەنقەرە: Akçağ نەشرىياتى »،« Özcan, E.S. (2016). مەدەنىيەت تارىخى جەھەتتە سىكيان-تۈرك ئوخشاشلىقى. ئىستانبۇل: Selenge نەشرىياتى).

خىتايلار بىلەن تۈركلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش ۋە سودا مۇناسىۋىتىدىن كېيىن، كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتقىنى شۇكى ، خىتايلارنىڭ ھەربىي جەھەتتە يېڭەلمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلغاندا ، توي قىلىش سىياسىتىنى ئوتتۇرغا قويۇشى. بۇ پەقەت ھەربىي جەھەتتىن قارشى تۇرالماسلىقلا بولماستىن ، بەلكى تۈركلەرنىڭ كۈچىدىن پايدىلىنىپ ئىچكى مالىمانچىلىق ۋە تاشقى تەھدىتكە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن خىتايلار ئىجات قىلغان ۋە 2000 يىلغا يېقىن تارىختىن بىرى قوللىنىپ كىلىۋاتقان بىر خىل دىپلوماتىيە شەكلى. تارىخىي مەنبەلەردە ، نىكاھ مۇناسىۋىتىنىڭ تۇنجى قېتىم ئاسىيا ھۇن دۆلىتىنىڭ بۈيۈك خاقانى باتۇر تەڭرىقۇت (مەتە خان) دەۋرىدە باشلانغانلىقىنى كۆرىمىز. «خىتاي ئىمپېراتورى خەن گاۋزۇ پىڭچېڭدا يەتتە كۈن يەتتە كېچە ھۇنلارنىڭ قورشاۋىدا قالغاندا باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ ئايالىغا سوۋغات ئەۋەتىش ئارقىلىق قۇتۇلغان ، ئاندىن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 198-يىلى خىتاي ئوردىسىدىن بىر مەلىكىنى ھۇن خاقانىغا خوتۇن قىلىپ ئەۋەتىش ئارقىلىق ياخشى مۇناسىۋەت ئورنىتىش ئارزۇسىنى ئىپادىلىگەن. »( Kutluk ، 2010 ، 193). بۇ كېلىشىم ئارقىلىق ، خىتايلارنىڭ ھونلارغا باج تاپشۇرۇشقا باشلىغانلىقى ئېنىق. خىتاي مەنبەلىرى باج ۋە سېلىق دېگەن سۆزنى ئىشلىتىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ ، ئۇنى سوۋغات سۈپىتىدە خاتىرىلىگەن. تۈركلەر ئېھتىياجلىق مەھسۇلاتلارنى خىتايلار تاپشۇرۇشقا تېگىشلىك يىللىق باجنىڭ بەدىلىگە ئىلىش بىلەن بىرگە ، يەنە بىر-بىرىگە ئەڭ يېقىن ۋە ئەڭ كۈچلۈك قوشنا بولۇش سۈپىتىدە سودا مۇناسىۋىتىنىمۇ ساقلاپ كەلگەن. تۈركلەرنىڭ سودا يوللىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشىمۇ بۇ كۈرەشلەردە تۈركلەرنىڭ قولىنى كۈچلەندۈرگەن. مىلادىيە 216-يىلى بۈيۈك ھۇن دۆلىتى يىمىرىلگەندىن كېيىن ، شەرقىي تۈركىستاندا كاڭلىلار ، تۈرگەشلەر، كۆكتۈرك ، قارلۇق ۋە ئۇيغۇر قاتارلىق دۆلەتلەر قۇرۇلغان.

كۆكتۈركلەر ئىمكانقەدەر كەڭ چېگرالارغا يېتىپ بارغان ۋە بىر شەكىلدە بارلىق تۈركلەرنى بىر بايراق ئاستىغا كەلتۈرگەن. كۆكتۈركلەر باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سىياسىي ، سودا ۋە ھەربىي مۇناسىۋىتى ، ئۇرۇشلىرى ۋە ئۇلار ياراتقان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بىلەن تۈرك تارىخىدا ئالاھىدە ئورۇنغا ئىگە. كۆكتۈرك باش ئەلچىلىرى خىتاي پايتەختىدىن ئىستانبۇلغىچە بولغان نۇرغۇن پايتەختلەرنى زىيارەت قىلىش بىلەن بىرگە، نۇرغۇن قىتىم چەتئەل ئەلچىلىرىنىمۇ قوبۇل قىلغان. ئەلۋەتتە ، بۇ دەۋردە خىتاي بىلەن بولغان ئۇرۇشلارمۇ سودا مۇناسىۋىتىگە ئوخشاش تارىخى بەتلەردە ئورۇن ئالغان. ئورخون ئابىدەلىرىدە بىلگە خاقان تۈرك مىللىتىگە مۇنداق خىتاب قىلىدۇ:

«…ئۆتۈكەن ئورمىنىدىن ياخشىسى يوقكەن. يۇرت قىلىدىغان جاي ئۆتۈكەن ئورمىنى ئىكەن. مەن بۇ يەردە ئولتۇرۇپ خىتاي خەلقى بىلەن كېلىشتىم. ھېچقانداق ئاۋارىچىلىقسىز ئالتۇن ، كۈمۈش ۋە يىپەكلەرنى بېرىدۇ. خىتاي مىللىتىنىڭ سۆزى تاتلىق ، يىپەك رەختلىرى يۇمشاق ئىكەن. تاتلىق سۆزلەر بىلەن يۇمشاق يىپەك رەخت بىلەن يىراق مىللەتنى ئالداپ يېقىنلاشتۇرىدىكەن… »، «… تاتلىق سۆزلىرى ۋە يۇمشاق يىپەك رەختلىرىگە بەك ئالدىنىپ ، تۈرك خەلقى، ئۆلدۈڭ؛ تۈرك خەلقى ، سەن ئۆلىسەن! تۈرك خەلقى ، ئەگەر جەنۇبتىكى چوگاي ئورمانلىقى ۋە تۆگۈلتۈن تۈزلەڭلىكىگە جايلىشاي دېسەڭ ، ئۆلىسەن! ئۇ يەردە ، ناچار ئادەملەر تۆۋەندىكىدەك ئەقىل بىرىدىكەن: «يىراق بولسا ناچار مال بېرىدۇ ، يېقىن بولسا ياخشى مال بېرىدۇ» دەپ شۇنداق ئەقىل بىرىدىكەن. نادان ئادەم بۇ سۆزگە ئىشىنىپ، يېقىنلىشىپ نۇرغۇن كىشى ئۆلدى!  تۈرك خەلقى ، ئۇ يەرگە بارساڭ ئۆلىسەن! ئۆتۈكەندە ئورنۇڭدا ئولتۇرۇپ كارۋان ياكى ئەترەت ئەۋەتسەڭ دەردىڭ بولمايدۇ. ئۆتۈكەن ئورمانلىقىدا ئولتۇرساڭ ، مەڭگۈ دۆلەت تۇتۇپ ئولتۇرىسەن». (Ergin, 2012: 57-59).

بۇ يەردە بىز خىتاي بىلەن سودا قىلىنغانلىقى ۋە كارۋانلارنىڭ خىتايغا ئەۋەتىلگەنلىكىنى ئېنىق كۆرىمىز. لىكىن ، بىلگە قاغاننىڭ بۇ يەردىكى تارىخى ئاگاھلاندۇرۇشىغا سەل قاراشقا بولمايدۇ. ئۇ تەخمىنەن 1300 يىل ئىلگىرى ، خىتايغا ئىشەنمەسلىك ، سودا مۇناسىۋىتىدىن باشقا مۇناسىۋەت ئورناتماسلىق كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن.

ئۇيغۇر قاغانلىقى ۋە يىپەك يولى

يىپەك مىلادىدىن ئىلگىرىكى 206-يىلدىن باشلاپ خىتاي ئىقتىسادىنىڭ يادرولۇق ئامىللىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئۇ ئالتۇنغا ئوخشاش ساقلىناتتى ۋە سودىدا پۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلەتتى. يىپەك يۇرتى تىلغا ئېلىنغاندا ، پەقەت خىتايلا ئەمەس ، شەرقىي تۈركىستانمۇ ئەسكە كىلەتتى. چۈنكى ئوتتۇرا ئاسىيادىن يىپەكنىڭ ئېكسپورت نۇقتىسى شەرقىي تۈركىستان ئىدى. (Kırpık, 2012). خىتاينىڭ ئەلچىلىرى ۋە سودىگەرلىرى خىتاينىڭ پايتەختى چاڭ ئەندىن شىمال يۆنىلىشتە سەددىچىن سېپىلىدىن ئۆتۈپ ، ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ زېمىنىغا كېلەتتى. ئاندىن ئۇلار شىمالدىكى ئۇيغۇر پايتەختى قارابالاساغۇنغا كىرەتتى. ئۇ يەردىن غەربكە قاراپ مېڭىپ ، ئالتاي تېغىدىن ئۆتۈپ بەشبالىققا باراتتى. بەشبالىقتىن غەربكە يۆتكىلىپ ئىلى تۈزلەڭلىكى ۋە يەتتەسۇ ئارقىلىق ماۋەرائۇننەھىر ۋە غەربىي ئاسىياغا يېتىپ باراتتى. بۇ يول ئۇيغۇر ئورخۇن خاقانلىقىنىڭ زېمىنىدىن ئۆتكەنلىكى ئۈچۈن ، بۇ يول تارىختا «ئۇيغۇر يولى» دەپ ئاتالغان. خىتاي ۋە ياۋروپا تارىخچىلىرى ، شۇنداقلا بىزمۇ «يىپەك يولى» دەپ ئاتاپ كەلگەن بۇ يولنى تارىخشۇناس تۇرغۇن ئالماس «ئۇيغۇر يولى» دەپ ئاتاپ ، تارىختىن بىرى داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان مىللىي مەنىسىگە ئىگە قىلغان (قۇربان ، 1994).

تۈركلەر ياشايدىغان دۆلەت دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان تۈركىستاننىڭ ئۈچتىن بىرىنى شەرقىي تۈركىستان زېمىنى تەشكىل قىلىدۇ. شەرقىي تۈركىستان قەدىمكى دەۋرلەردىن بۇيان تۈركلەر ياشىغان ، مۇھىم مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى ئىجاد قىلغان ، ھەتتا تۇنجى قېتىم (كۆچمەنلىكتىن) مۇقىم تۇرمۇشقا ئۆتكەن ۋە شەھەر قۇرغان رايونلارنىڭ بىرى. يازما ھۆججەتلەرگە قارىغاندا ، بۇ رايون ھۇنلارنىڭ چېگرىسى ئىچىدە ئىكەن. ھەتتا خىتاي تارىخچىلىرىنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەجدادلىرىنىڭ ھۇن ۋە ساكلار ئىكەنلىكى يېزىلغان. باشقىچە ئېيتقاندا ، بۇ رايون ھۇنلاردىن ئىلگىرىكى ساكالار دەۋرىدىن باشلاپ تۈركلەر ياشىغان مۇھىم تۈرك يۇرتلىرىنىڭ بىرى. ئىقلىل قۇربان تۈركلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەۋجۇتلۇقىنى كەم دېگەندە 8 مىڭ يىل كەينىگە قايتۇرىدۇ. «ئوتتۇرا ئاسىيادىكى داڭلىق گېئولوگىيە ۋە ئارخولوگىيە تەتقىقاتچىلىرى ئېلىپ بارغان ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىسىگە قارىغاندا ، تەخمىنەن بۇنىڭدىن 8000 يىل ئىلگىرى ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ تەبىئىتىدە زور ئۆزگىرىشلەر بولۇپ ، قۇرغاقچىلىق ئاپىتى يۈز بەرگەن ئىكەن. بۇ سەۋەبتىن ، بەزى ئەجدادلىرىمىز ئاسىيانىڭ شەرق ۋە غەرب تەرىپىگە كۆچۈشكە مەجبۇر بولغان. ئۇ ۋاقىتلاردا ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ شەرقىگە جايلاشقان تارىم تۈزلەڭلىكىدە ياشايدىغان بىر قىسىم ئەجدادلىرىمىز ئالتاي تېغىدىن ئۆتۈپ ھازىرقى موڭغۇلىيە ۋە بايقال كۆلى ئەتراپىغا كىلىپ ئولتۇراقلاشقان. 840-يىلى ، موڭغۇلىيەدىن يەنە شەرقىي تۈركىستانغا كۆچۈپ كەلگەن بۇ ئۇيغۇرلار 8000 يىل ئىلگىرى تارىم تۈزلەڭلىكىدىن موڭغۇلىيە ۋە بايقال كۆلىگە كۆچۈپ كەلگەن ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئەۋلاتلىرىدۇر» (قۇربان ، 1994).

قمىلادىدىن ئىلگىرىكى 4000-يىللىرى شەرقىي تۈركىستاندا دۆلەت قۇرۇلغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا «مىلادىدىن ئىلگىرىكى 2000-يىلدىن 1000-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ، مىس قوراللار دەۋرىدە تۈركىستاندا زور تەرەققىياتلار بولغان. مىس ، قوراللار ۋە ئۈسكۈنىلەر ئىشلەپچىقىرىشىدا ئاساسلىق رول ئوينىغان؛ دېھقانچىلىق ، باقمىچىلىق ۋە قول ھۈنەرۋەنچىلىك ئىقتىسادىمۇ تەرەققىي قىلغان. ئىشلەپچىقىرىش سەۋىيىسىنىڭ ئېشىشى ۋە ئىقتىسادنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ، ئىقتىسادنىڭ يېڭى تارماقلىرى ، كەسىپلىرى بارلىققا كەلگەن ، ئىشلەپچىقىرىش مەھسۇلاتلىرىنىڭ كۆپ خىللىقى ئاشقان. ئىشلەپچىقىرىلغان ئېشىنچا مەھسۇلاتلار خىتاي يىپىكى ئالماشتۇرۇشتا ئىشلىتىلگەن. ئىپتىدائىي پۇللارنىڭ (دېڭىز قېپى ، قاشتېىشى دېگەندەك) ئىشلىتىلىشى بىلەن ھەربىي سىنىپ قايتىدىن شەكىللىنىپ ، ئىپتىدائىي شەكىلدىكى ئىجتىمائىي تەرتىپ بۇزۇلۇپ ، ئايرىم سىنىپلار بارلىققا كەلگەن» (Kutluk, 2010: 29). دېگەن بايانلارمۇ بار.

بۇنىڭىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ كەم دېگەندە 8000 يىللىق تارىخقا ۋە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان مەدەنىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرەلەيمىز. بۇ مەدەنىيەتنى ياراتقان تۈركلەردۇر. شۇڭلاشقا ، ئۇيغۇرلار نەچچە مىڭ يىل ياشىغان شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇھىملىقىنى پەقەت يىپەك يولىغىلا باغلاش توغرا ئەمەس ، چۈنكى شەرقىي تۈركىستان رايونى دۇنيادىكى تۇنجى بولۇپ پاختا ئۆستۈرۈلگەن ۋە پاختا بىلەن توقۇمىچىلىق قىلىنغان يەر. شەرقىي تۈركىستان خەلقى ئىشلەپچىقىرىش ۋە سېتىش بىلەنلا قالماي ، توقۇمىچىلىقنىڭ خىتاي ۋە دۇنياغا تارقىلىشىدا يېتەكچىلىك رول ئوينىغان. بۇ توغرىدا S. Kutluk يەنە تۆۋەندىكىلەرنى بايان قىلىدۇ: «ئارخولوگىيەلىك سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ، مىلادىنىڭ بېشىدىن باشلاپ تۈركىستاندا پاختا تېرىلىپ ، پاختا ئىشلەپ چىقىرىلغان ۋە پاختا مەھسۇلاتلىرى پىششىقلاپ ئىشلەنگەن. ئۇ ۋاقىتلاردا ، خوتەن-نىيە بوستانلىقى ۋە لوپنۇر رايونى تۈركىستاندىكى پاختا تېرىش ۋە پاختا ئىشلەپچىقىرىشنىڭ مۇھىم مەركىزى ئىدى».

بۇ يەردىكى بايانلاردىن كېيىن ، ئارخولوگىيەلىك ھۆججەتلەر بىلەن بۇ رايونلاردىكى پاختا ئىشلەپچىقىرىشنى ئىسپاتلاپ ، بەگلىكلەر دەۋرى ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ، ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى ، قاراخانىيلار ، چاغاتاي خانلىقى ۋە يەكەن سەئىدىيە خانلىقى قاتارلىق ئوخشىمىغان دەۋرلەردە پاختا ئىشلەپچىقىرىشنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تارىخى تەرەققىياتى ۋە ئىقتىسادىي رولىنى ئوتتۇرغا قويغان. ئۇنىڭدىن كېيىن ، ئۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇھىم پاختا ئىشلەپچىقىرىش ئورۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپلا قالماي ، يەنە تارىختىكى تۇنجى پاختا تېرىش ۋە پاختا توقۇشنىڭ تەرەققىي قىلغان جاي ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرگەن. ئۇيغۇرلار (تۈركلەر) پاختا تېرىش ، ئىشلەپچىقىرىش ۋە توقۇمىچىلىق سەنئىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ، شۇنداقلا خىتاينىڭ دېھقانچىلىق ۋە توقۇمىچىلىق ساھەسىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تۆھپە قوشقان. بۇنىڭدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇھىملىقى يىپەك يولىدا بولۇپلا قالماستىن ، بەلكى دېھقانچىلىقنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردىن تارتىپ بارلىققا كەلگەنلىكى ۋە تەرەققىي قىلغانلىقى ، سەنئەت ۋە سودانىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىنىڭ تەرەققىي قىلغانلىقى ، بولۇپمۇ توقۇمىچىلىقتا باشلامچىلىق رول ئوينغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. شۇنداق قىلىپ ، شەرقىي تۈركىستان شەھەرلىرى سودا مەركەزلىرىگە ئايلانغان ۋە بۇ شەھەرلەر بۇ ئالاھىدىلىكنى ئۇزۇن يىل داۋام قىلدۇرغان.

ئۇنىڭدىن باشقا ، ئۇ ئوخشىمىغان مەدەنىيەت ۋە دىنلارنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى بولۇپ كەلگەن ، سودا بۇ يەردە ئەزەلدىن جانلىق بولۇپ كەلگەنگە ئوخشاش ، بۇددا دىنى ۋە ئوخشىمىغان دىنلارغا مەنسۇپ بولغان بۇتخانىلار راھىبلار ۋە ساياھەتچىلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغىغانلىقتىن ، ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش جەھەتتىمۇ مۇھىملىقىنى ساقلاپ كەلگەن. شۇنداقلا ، A. Onat’ın «خىتاي مەنبەلىرىدە تۈركلەر خەن سۇلالىسى تارىخىدا غەربىي رايونلار» ناملىق ئەسىرىدە بايان قىلىنغاندەك ، ئىمپېراتور Wu-ti (مىلادىدىن ئىلگىرىكى 140-87-يىللار) ھۇنلارنىڭ چېگرىسى ئىچىگە جايلاشقان شەرقىي تۈركىستاندىكى بەگلىكلەر بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ئورناتماقچى بولغان. «چۈنكى ، كىچىك شەھەر دۆلەتلەر جايلاشقان <غەربىي رايونلار> دىن خىتاينىڭ پايتەختىگە ئىنتايىن قىممەتلىك ۋە كەم ئۇچرايدىغان بۇيۇملار توشۇلاتتى». (Onat, 2012: 3).

كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى ، سودا يولى خىتايدىن باشلاپ كېڭىيىدۇ ياكى تاق يۆنىلىشلىك دېگەن قاراش توغرا ئەمەس. شەرقىي تۈركىستان سەنئەت ۋە ئىلىم-پەننىڭ نۇرغۇن ساھەلىرىدە رايوندىكى كۆپ قىسىم مەدەنىيەتلەردىن ئۈستۈن ئىدى ، ئۇ يەر ئاستى ۋە يەر ئۈستى بايلىقلىرى بىلەن كۆپ تەرەپلىمىلىك تىجارەت ئېلىپ بىرىلغان مۇھىم ئاچقۇچلۇق رايون ئىدى. باشقىچە ئېيتقاندا ، ئەگەر بىز شەرقىي تۈركىستاننى بۇ لىنىيەدىن چىقىرىۋەتسەك ، يىپەك يولى ئەسلا مەۋجۇت بولمىغان بولاتتى.

ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلارنىڭ ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتى ھەر دەۋردە داۋاملاشقان. ئادەتتە ، خىتايلار تۈركلەردىن ئات سېتىۋېلىپ ، بۇنىڭ بەدىلىگە يىپەك بەرگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكىگە ئوخشاش بەزى دەۋرلەردە ، ئۇلار تاپشۇرۇشقا تېگىشلىك يىللىق باجنىڭ بەدىلىگە يىپەك بىرەتتى. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار كۈچلۈك بولغان مەزگىللەردە، ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەت باشقىچە بولۇپ ، خىتايلار يىڭىلىپ قالىدىغان بىر جەڭ ياكى ئىچكى ئۇرۇشقا دۇچ كەلگەندە ئۇيغۇرلاردىن ياردەم سورىغان.

بۇنىڭدىن باشقا ، بۇنىڭ ياخشى بىر مىسالىنى ئەخمەت سۇلايمان قۇتلۇقنىڭ «يىپەك يولى ۋە ئۇيغۇرلار» ناملىق ئەسىرىدە كۆرەلەيمىز: «ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ مۇستەقىللىقىدا ، موڭغۇلىيە ۋادىسىدىكى تۈرك ئىتتىپاقلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ، يىپەك يولىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشتا؛ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ، تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبى ۋە شىمالىدىكى خەلقلەر بىلەن بولغان ياخشى مۇناسىۋىتىنىڭ قايتا ئورنىتىلىشىدا؛ تاڭ سۇلالىسى بىلەن بولغان سودا تەرەققىياتىدا خۇ-سۇ قاغاننىڭ نەۋرىسى قۇتلۇق كۈل بىلگە قاغاننىڭ (744-747) ئوغلى بايانچۇر قاغاننىڭ تىرىشچانلىقى ناھايىتى زور. » ، « بايانچۇر ، قاغان بولغاندىن كېيىن تاڭ سۇلالىسى بىلەن سىياسى نىكاھ (تۇغقاندارچىلىق) سىياسىتىنى ئىشلەتكەن. ئۇ ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى چېگرا سودىسىنى تەرتىپكە سېلىش ئارقىلىق سىياسىي ، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت مۇناسىۋىتىنى ياخشىلىغان. تارىخى ھۆججەتلەردىكى خاتىرىلەرگە قارىغاندا ، بايانچۇر قاغان دەۋرىدە ، تاڭ سۇلالىسىدە ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپىلىڭى (مىلادىيە 755-يىلى) پارتىلىغاندا ، قوزغىلاڭچىلار تاڭ سۇلالىسىنىڭ شەرقىي پايتەختى لوياڭنى ۋە جەنۇبتىكى پايتەخت چاڭئەننى ئىشغال قىلغان. بۇ جەرياندا تاڭ سۇلالىسى ئورخۇنغا ئەلچى ئەۋەتىپ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىن ياردەم تەلەپ قىلغان. بايانچۇر قاغان تاڭ سۇلالىسىگە ياردەم بېرىشنىڭ شەرتى سۈپىتىدە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن كېلىشىمگە «ھەر بىر ئات ئۈچۈن 40 توپ يىپەك رەخت» بىرىلىشى كىرەك دېگەننى قوشقان، تاڭ سۇلالىسى (ھۆكۈمرانى) ئۆز قىزىنى (بايانچۇرغا) خوتۇن بولۇشقا ئەۋەتىشكە قوشۇلغان. نەتىجىدە ، 757-يىلى، بايانچۇر قاغاننىڭ ئوغلى يابغۇ ۋە بۈيۈك قوماندان دىدە رەھبەرلىكىدە ، 4000 كىشىلىك سەرخىل ئاتلىق ئەسكەر ئەۋەتىپ ، تاڭ سۇلالىسىگە ياردەم بەرگەن ».

يېڭى يىپەك يولى ۋە ئۇيغۇرلار

خىتاي شەرقىي تۈركىستانغا تاجاۋۇز قىلغاندىن كېيىن ، 1884-يىلى شەرقىي تۈركىستاننى «يېڭى تۇپراق» دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدىغان شىنجاڭ ئىسمى بىلەن ئاتىغان. 1944-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى 1949-يىلى يەنە بىر قېتىم چوڭ قىرغىنچىلىقلار بىلەن ئىشغال قىلىنغان ، گەرچە ئۇ 1955-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ نامىدا ئۆزىنىڭ ئاساسىي قانۇنى بولغان بىر رويۇنغا ئۆزگەرتىلگەن بولسىمۇ ، ئۇ پەقەت ئىسىم ئىسىم سۈپىتىدە قىلىپ قالغان. قانۇنلار ئەزەلدىن ئەمەلىيلەشتۈرۈلمىگەن ، ئاپتونوم رايون باشقۇرغۇچى كادىرلىرى خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ بۇيرۇقىنى ئورۇنلايدىغان مەمۇر بولۇشتىن ھالقىپ كېتەلمىگەن. «شەرقىي تۈركىستان ئاپتونوم رايونى ھەق تەلەپ قانۇنى ، مەمۇرىي قانۇن ، مال سېتىۋېلىش قانۇنى ياكى سودا قانۇنى قاتارلىق قانۇنلارنىڭ ئەمەلىيلىشىشىگە ئۆزلىرى قارار قىلالمايدۇ. چۈنكى شەرقىي تۈركىستان خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ مۇستەملىكىسى. ئاپتونوم رايونلۇق قانۇنلارنىڭ يولغا قويۇلۇشىنى خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتىنىڭ مەركىزى قارار قىلىدۇ. ھازىرقى قانۇنلار ئىچىدە سودا ، ئىمپورت ، ئېكسپورت ۋە كرېدىت قاتارلىق ئاساسىي ئۇقۇملار يوق» (Mahmudoğlu ، 1994: 18).

شەرقىي تۈركىستان يەر ئاستى بايلىقلىرى جەھەتتە تۈركىستان ، ھەتتا ئاسىيادىكى ئەڭ باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى. خىتاي يەر ئاستى بايلىقىنىڭ كۆپ قىسمىنى شەرقىي تۈركىستاندىن قولغا كەلتۈرىدۇ. «رايوندىكى 3000 كاندىن 122 خىل مىنېرال ماددىلار چىقىرىلىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىمى تۆمۈر ، كۆمۈر ، مانگان ، خروم ، قوغۇشۇن ، ئۇران ، ۋولفرام ۋە ئاسبېستوس.» (Tuna ، 2015: 22)

شەرقىي تۈركىستان دۇنيادىكى ئەڭ ياخشى نېفىت زاپىسىغا ئىگە. «خىتاينىڭ يىللىق نېفىت ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ 35 مىليون توننا ئىكەنلىكىنى كۆزدە تۇتقاندا ، 60% تىن ئارتۇق نېفىتنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قېزىلىدىغانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. كۈنسىرى تېخىمۇ كۆپ نېفىتلىكلەر بايقالغان شەرقىي تۈركىستاندا ، خىتايلار تۈركلەرنى نېفىت رايونىغا يىقىن يولاتمايدۇ ، ئۇلارغا ھېچقانداق ئۇچۇر بەرمەيدۇ ۋە ئۇلارنىڭ نېفىتتىن پايدىلىنىشىغا يول قويمايدۇ. سوۋېت روسىيە 18 مىليون توننا نېفىت ئىشلەپچىقارغان ئەزەربەيجاندا ، ئاز دېگەندە ئەزەربەيجان تۈركلىرىگە خەلقنىڭ ئېھتىياجىغا يىتەرلىك نېفىت قالدۇرغان. ئەزەربەيجان تۈركلىرى رۇسلار قالدۇرغان ئاز مىقداردىكى نېفىت بىلەن كۈندىلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرالايدۇ. ئەگەر رۇسلارنىڭ بۇ پوزىتسىيىسى بىلەن سىلىشتۇرغاندا ، خىتايلارنىڭ مۇستەملىكىچىلىكنىڭ رۇسلارغا قارىغاندا تېخىمۇ چوڭ ئىكەنلىكىنى ۋە شەرقىي تۈركىستان تۈركلىرىنىڭ ئانا يۇرتىدىن ئېلىنغان بۇ نېفىتنىڭ %100 نى خىتايلارنىڭ ئىشلىتىدىغانلىقىنى كۆرىۋىلىشقا بولىدۇ. » (Saray ، 2015: 28-29).

شەرقىي تۈركىستاندا كۆمۈر بايلىقىمۇ ئىنتايىن مول. «… كۆمۈر زاپىسى 1 تىرىليون 50 مىليارد توننا بولۇپ ، خىتايلار 1949-1989-يىللىرى ئارىسىدا ئاران 250 مىليون توننا ئچىقىرالىغان. شەرقىي تۈركىستاندا 66 ئالتۇن كىنى بار ». (Gömeç، 1997: 67). « شەرقىي تۈركىستاندا ئالتۇن زاپىسى ئىنتايىن كۆپ. دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق ئالتۇن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئالتاي تېغىدىن چىقىدۇ. كۇچار ، ئۆشگۈلۈكتە كۆپ مىقداردا ئالتۇن قېزىۋېلىنىدۇ ، باشقا جايلاردىمۇ ئالتۇن زاپىسى بار. بۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىقتىسادىي مەنبەسى.  ئەمما ئىشغال ھاكىمىيەت ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئىگىلىۋالغان. ئۇنى مەخپىلەشتۈرگەن. يەرلىك ئىشچىلارنى چىقىرىپ خىتاي ئىشچىلىرىنى ئولتۇراقلاشتۇرغان. بۇ ئالتۇن زاپىسىنى دۇنياغا ئاشكارلىمىغان. يەرلىك تەجرىبىلىك كىشىلەرنىڭ مۆلچەرىگە قارىغاندا ، ھەر يىلى 100-150 توننا ئەتراپىدا ئالتۇن چىقارغىلى بولىدىكەن. ئالتۇندىن باشقا ، زۇمرەت ، ئالماس ، ياقۇت ۋە مارجان قېزىۋېلىندۇ. شەرقىي تۈركىستاندا يەنە قارا مېتال دەپ ئاتىلىدىغان مىنېرال ماددىلارمۇ مول. بۇ كانلارنىڭ زاپىسى ئىنتايىن يۇقىرى ، ئەڭ مۇھىمى خروم ، تۆمۈر ، مانگان ، مىس ، كرېمنىي ۋە قوغۇشۇن. تەبىئەتتە كەم ئۇچرايدىغان قىممەتلىك مېتاللار بولغان ئالتۇن ، كۈمۈش ۋە ئالماس كانىمۇ ئۇچرايدۇ. مېتاللاردىن سۇندۇرغۇچى ، ئاسبېستوس؛ تاش پاختا  سۈپىتىدە ھاك تېشى ، فارفور توپىسى ۋە پىلاستىر ھەممە جايدا ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ. خىمىيىلىك سانائىتى ئۈچۈن كېرەكلىك ماددىلار ئىچىدە گۈڭگۈرت ، ناترىي ، خرۇستال ، سۈزگۈچ ، كالتسىي ، ئالماس ، زۇمرەت ، ئاگات ، ھەر خىل ياقۇت تۈرلىرى ، قاش تېشى ۋە ئۇران تۈرى ۋە ئىستراتېگىيىلىك جەھەتتە بەك مۇھىم بولمىغان كانلارمۇ بايقالغان. بۇنىڭدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى ، شەرقىي تۈركىستان يۇقىرى سۈپەتلىك ۋە ھەر خىل يەر ئاستى قېزىلما بايلىقلىرى جەھەتتە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن ئۇ تەرەققىي  قىلالايدىغان، پارلاق ۋە گۈزەل كەلگۈسى بولغان بىر دۆلەت. ئەمما ئۇنىڭ بارلىق ئىقتىسادىي بايلىقى بۈگۈن خىتاي كومپارتىيىسىنىڭ مۇستەبىت ۋە مۇستەملىكە ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدا. ئۇ يەردىكى مۇسۇلمانلار بۇ بايلىقلارغا قارشى بىر نەرسە دېسە ، ئۇلارغا يەرلىك مىللەتچى بۆلگۈنچى دەپ قالپاق كەيدۈرۈلىدۇ.» (Mahmudoğlu ، 1994: 18).

«بۇ رايون ئىگە بولغان بايلىقلاردىن باشقا ، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە كاسپىي ئويمانلىقىدىن خىتايغا ئېنېرگىيە يۆتكىلىدىغان مۇھىم قاتناش يولى ، ۋە خىتاي مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئەرزان باھادا سېتىلىدىغان ۋە ئۇ يەردىن خام ئەشيانى خىتايغا ئېلىپ بارغىلى بولىدىغان مۇھىم بازار. ئۇ يەنە خىتاي ئۈچۈن مۇھىم جۇغراپىيىلىك جاي ، چۈنكى بۇغداي ، گۈرۈچ ، ئارپا قاتارلىق يېمەكلىك ئىستېمالىغا كېرەكلىك ئاشلىق ئامبىرى بار. شۇنداقلا ، بۇ رايون خىتاينىڭ يۇمشاق قورسىقى. چۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئىتراپ قىلىش ، شىزاڭ ۋە تەيۋەنگە ئۈلگە بولۇپ ، رايوندا دومىنو ئېففېكتى يارىتىدۇ. قىسقىسى ، شەرقىي تۈركىستان ئىقتىسادىي، جۇغراپىيىلىك ۋە بىخەتەرلىك سەۋەپلەر تۈپەيلى خىتاي ئەسلا ۋاز كەچمەيدىغان بىر رايون». (Demirağ, 2014).

بۇنىڭغا دىققەت قىلغان خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈركلەرنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى سىياسەتلەرنى يولغا قويىۋاتىدۇ: ئالىملار ، زىيالىيلار ۋە دىنىي زاتلار سەۋەبسىز قولغا ئېلىش ، سوتلىماي تۇرۇپ جازا ئىجرا قىلىش ، بۇرۇن يولغا قويغان قوش تىل مائارىپى سىستېمىسىنى ئاز دەپ مەكتەپلەردە ئۇيغۇرچىنى پۈتۈنلەي چەكلەش ، خىتاي كۆچمەنلىرىنى بۇ رايونغا كۆچۈرۈش ئارقىلىق بۇ رايوننىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇش ، قۇرۇلغان يېڭى خىزمەت ئورۇنلىرى ۋە زاۋۇتلاردا تۈركلەرگە خىزمەت بەرمەسلىك ئارقىلىق ئاچارچىلىق ۋە ئازاب-ئوقۇبەتكە دۇچار قىلىش ، ئىككى بالىلىق پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتىگە ئەمەل قىلمىغانلارغا مەمۇرىي جازا ۋە جەرىمانە قويۇلۇپ ، بوۋاقنىڭ قانچە ئايلىق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بالا چۈشۈرۈش ئوپېراتسىيىسى قىلىش ، ئىبادەت قىلىنى چەكلەش ، مىللىي ۋە دىنىي نەشىر بويۇملىرىنى ئوقۇش ۋە ساقلاشنى چەكلەش.

بۇنداق بولۇشىغا قارىماي ، ئۇلار ئۇيغۇرلارنى ئۆزلىرىنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيىتىدىن ئايرىۋېتەلمىدى. يېڭى يىپەك يولىغا زور ئۈمىد باغلاپ ، «يېڭى يىپەك يولى تۈرى» نىڭ شەرقىي تۈركىستان بولمىسا ئەمەلگە ئاشمايدىغانلىقىنى ئاڭقىرىغان خىتاي تۈركلەرگە قارشى تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان قورقۇتۇش ۋە يوقىتىش سىياسىتىنى يولغا قويدى. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان چەكلىمىلەرگە ئەمەل قىلمىغانلار ياكى «قوشماق تۇققان سىياسىتى» نامىدا تۈركلەرنىڭ ئۆيلىرىگە قويغان خىتاي كادىرلىرىنىڭ بايانلىرى بىلەن پۇقرالار قولغا ئېلىندى ۋە قولغا ئېلىنىۋاتىدۇ.

«… ھەر خىل كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى يۈز بەرگەن شەرقىي تۈركىستاندا ، ئىنتايىن ناچار شارائىتلىق تۈرمىلەردىكى بىر قىسىم مەھبۇسلار قەستەن ۋە خالىغانچە قىيناشلارغا ئۇچراپ ئۆلتۈرۈلىۋاتىدۇ. بولۇپمۇ مۇستەقىللىق ۋە ئەركىنلىك تەلىپى بىلەن جازالانغان سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ دېرىزىسىز سىمونت كامىرلاردا پۇتلىرى زەنجىر بىلەن كىشەنلەنگەن ھالەتتە  تۇرىدىغانلىقى، ھەتتا ئۇلارنىڭ ھاجەتخانا ئېھتىياجىنىمۇ تۇرىۋاتقان يىرىدە قاندۇرىدىغانلىقى ئېنىقلاندى. (Kul, 2018). خىتاي بۇ ئىنسانىيەتسىز سىياسەتلەرنى «تېرورلۇققا قارشى ئۇرۇش» نامىدا دۇنياغا سۇنۇش ئارقىلىق ئۆزىنى ئاقلىماقچى بولۇۋاتىدۇ. «ئەمەلىيەت شۇنى ئىسپاتلىدىكى ،« تېرورلۇققا قارشى ئۇرۇش» خىتاينىڭ 10 ئاساسلىق نىشانى بولۇشتىن يىراق. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاتالمىش ​​قوراللىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنى يوقىتىشتىن بەكرەك، شەرقىي تۈركىستاندا ئۆزىنىڭ سىياسىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا ۋە 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىنكى خەلقئارا كېلىشىملەرنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىشكە تىرىشىۋاتىدۇ.

ئەمەلىيەتتە ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تېرورلۇقنىڭ ئاخىرلىشىشى ئەمەس، بەلكى تېرورلۇقتىن نەپ ئېلىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەۋاتىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش پائالىيىتى گۇمانلىق. ئەمەلىيەتتە ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خەلقئارا تېرورلۇققا قارشى تۇرۇشتىكى مەيدانى ئۇيغۇرلارنى توسۇشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال ئەڭ ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ يېقىنقى 10 يىلدىكى تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش سىياسىتىنىڭ نەتىجىسىدە ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇققا قارىتا كەڭ كۆلەملىك چەكلىمىگە ئۇچرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە ، قەغەز يۈزىدە بولسىمۇ تەنقىد قىلىنغان ۋە تەھدىتكە ئۇچرىغان دېموكراتىك ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى تېخىمۇ ئېھتىياتچان ھەرىكەت ھالىتىگە ئايلىنىشقا باشلىدى. يەنە بىر تەرەپتىن ، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك تىرىشچانلىقىنى خەلقئارا جەمئىيەتكە تېررورلۇق پائالىيىتى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇشنى داۋاملاشتۇرىۋاتىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئاتالمىش ​​ئۇيغۇر تېرورلۇق ھەققىدە يېتەكچى سەپسەتە يارىتىش ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسىنىڭ دۇنيا جامائەت پىكىرىدە ئۆىگە پايدىلىق بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش ». (Kul, 2013).

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دېيىشىگە قارىغاندا 1 مىليون ، غەيرىي رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا 5 مىليون تۈرك ئاتالمىش ​​تەربىيەلەش مەركىزى نامىدا لاگېرلارغا سولانغان دېيىلگەن. خىتاي بۇ مەسىلىدە بايانات ئېلان قىلىشتىن ھەر ۋاقىت ئۆزىنى  قاچۇرۇپ ، كۆزەتكۈچىلەرنىڭ رايونغا كىرىشىگە يول قويمايۋاتىدۇ. ياكى پەقەتلا ئۆزلىرى تاللىغان چەكلىك رايونغا خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ ھەمراھلىقىدا قىسقا مۇددەتلىك زىيارەت قىلىشقا رۇخسەت قىلىۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا ، لاگېرلارغا سولانغان كىشىلەرنىڭ ئېنىق سانىنى ئېنىقلاش مۇمكىن ئەمەس. قانداقلا بولمىسۇن ، خىتاينىڭ بۇ لاگېرلارنى «كەسپىي تەربىيىلەش لاگېرى» دەپ ئاتايدىغانلىقى ۋە ئۇلارنى بۇ ئىسىم بىلەن دۇنيا جامائەتچىلىكىگە سۇنۇشى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنى كۈلكىلىك ئەھۋالغا چۈشۈرۈپلا قالماي ، بۇ كىشىلەرنىڭ گۇناھسىزلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. چۈنكى ئۇيغۇر سوڧتنىڭ قۇرغۇچىسى داڭلىق ماتېماتىك ۋە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى ئالىم ئەخەت ، داڭلىق خەلق سەنئەتكارى ئابدۇرىھىم ھېيت ، كەسپىي پۇتبولچى ئېرپان ھېزىم ، داڭلىق ناخشىچى ئابلاجان ئايۇپ ۋە باشقا ئىسىملىرى تىلغا ئېلىنمىغان يۈزلىگەن مىڭلىغان سەنئەتكار ، ئاكادېمىك ، ئىنژېنېر ، يازغۇچى ، شائىر ، ژۇرنالىست ، پۇتبولچىلار ئاتالمىش ​​تەربىيلەش لاگېرلىرىغا سولانغان؛ ئىلاھىيەتشۇناس مۇھەممەد سالىھ ھاجىم ۋە ئابدۇلئەھەد مەخسۇم ۋە يازغۇچى نۇرمۇھەممەت توختى قاتارلىق يۈزلىگەن كىشى لاگېرلاردا قىيىن-قىستاققا ئېلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەن. بۇ ئىنسانلارنىڭ ۋە مىڭلىغان مەشھۇر كىشىلەرنىڭ ، يەنى شەرقىي تۈركىستاندىكى جەمئىيەتنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئەربابلىرىنىڭ ئاتالمىش ​​ تەربىيلەش لاگېرلىرىغا سولانغانلىقى ۋە «كەسپىي تەربىيىلەش لاگېرى» دەپ ئاتالغانلىقى خىتاينىڭ دۇنيا جامائەت پىكىرىنى قايمۇقتۇرۇپ ئۆزىگە پايدىلىق قىلماقچى بولۇۋاتقانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بىرىدۇ.

شەرقىي تۈركىستاندا يېقىنقى يىللاردا كۈچەيگەن يەنە بىر مەسىلە ، تۈرك-ئىسلام ئەسەرلىرىنىڭ سىستېمىلىق بۇزۇلۇشى. ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان ئەنئەنىۋى ۋە تارىخىي رايونلار ، يول ياساش ياكى يەر تەۋرەشكە چىداملىق زامانىۋى بىنا سېلىشنى باھانە قىلىپ چېقىلىۋاتىدۇ ، بۇ يەردە ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇرلار كۆچۈشكە مەجبۇرلىنىپ يېڭى سېلىنغان تۇرالغۇلارغا خىتايلار ئورۇنلاشتۇرۇلىۋاتىدۇ. بۇ سىياسەتلەر قەشقەر ، تۇرپان ۋە خوتەن قاتارلىق تارىخى شەھەرلەردە يولغا قويۇلغان. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئاز سانلىق مىللەتلەر سىياسىتىنى خەلقئارا ئۆلچەمدە يولغا قويمىسىلا ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدە شەرقىي تۈركىستاندىن كېلىپ چىققان مەسىلىلەرنى يېڭىش مۇمكىن ئەمەس. (Colakoglu, 2012).

شەرقىي تۈركىستاننىڭ ۋەزىيىتى مۇشۇنداق ئەھۋالدا ۋە «21-ئەسىرگە قەدەم قويغان بولساقمۇ ، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى كۈنسېرى گەۋدىلىنىۋاتقان رايون پەرقىلىقى ۋە كىرىم تەڭپۇڭسىزلىقىنى ھەل قىلىش چارىسى تېپىشقا، ھەر خىل يەرشارى خاراكتىرلىك كرىزىسلارنىڭ تەسىرىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈشكە ۋە دۆلەت ئىچى بازىرىنى تېخىمۇ جانلاندۇرۇشقا؛ شەرق ۋە شەرقىي جەنۇبتىكى قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان توقۇنۇشنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىشى سەۋەبىدىن شەكىللىنىۋاتقان ئامېرىكا رەھبەرلىكىدىكى تىنچ ئوكياننىڭ قورشاۋىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن ئوخشىمىغان چىقىش يوللىرىنى ئىزدەشكە مەجبۇر بولدى. بۇنىڭدىن باشقا يەنە يېڭى ئېنېرگىيە لىنىيىسى ۋە بايلىقىغا ئېرىشىش ، نۆۋەتتىكى ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىغا ۋە داۋاملىق سانائەتلىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن يېڭى ئىستراتېگىيەلەر ۋە سىياسەتلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇش كىرەكلىكىنى ھېس قىلغان. بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە ، خىتاي سىياسىي بىيۇروسى دۆلەت ئىچىدە «غەربى رايوننى تەرەققى قىلدۇرۇش» تۈرى ۋە دۆلەت سىرتىدا «يېڭى يىپەك يولى» تۈرىنى يولغا قويۇشنى قارار قىلدى» (Karluk, 2017).

يېڭى يىپەك يولى تۈرى ، يەنى «بىر بەلۋاغ بىر يول» دېگەن سۆز خىتاينىڭ دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يىپەك يولى ئىقتىسادىي بەلۋاغ» ۋە «21-ئەسىر دېڭىز يىپەك يولى» تۈرلىرىنىڭ قىسقارتىلمىسىدىن تەركىب تاپقان. بۇ تۈر بىلەن ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى 65 دۆلەتنى تۇتاشتۇرۇش مەقسەت قىلىنغان. بۇ تۈرگە كىرگۈزۈلمەكچى بولغان دۆلەتلەر دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %63 نى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ تۈر ئارقىلىق قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىزدىن شەرقىي ئاسىيا ، ئوتتۇرا ئاسىيا ، ئافرىقا ، غەربىي ئاسىيا ۋە ياۋروپانىڭ ئۇل ئەسلىھە خىزمەتلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ئارقىلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك ، كۆپ لىنىيىلىك ۋە ئارىلاشما تۇتاشتۇرۇشنى ئاشۇرۇش مەقسەت قىلىنغان ». (Çakan, 2017)

خىتاي بۇ تۈرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي نىشانى بولىشى بىلەن بىرگە مەدەنىيەت ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك نىشانىمۇ بارلىقىنى دائىم تىلغا ئالىدۇ. شۇڭا ، بېيجىڭ بۇ تۈر بىلەن خىتاينىڭ بېسىمىنى تېخىمۇ ھېس قىلىدۇ دەپ قارىغان ۋە شۇ سەۋەپتىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى «يۇمشاق كۈچ» ئېلېمېنتلىرىنى ئىشلىتىپ قايىل قىلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. مەسىلەن ، بۇ تۈرنىڭ ھەرىكەت پىلانىدىكى بەلۋاغقا جايلاشقان دۆلەتلەر ئارىسىدا دۆلەت ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بىلەن 10 مىڭغا يېقىن ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىدىغانلىقى بايان قىلىنغان. خىتاينىڭ تەشەببۇسىنىڭ رايوندىكى ھەمكارلىق ۋە جەمئىيەتلەر ئارا ئالاقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى مۇھىم پۇرسەت ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى (Özdaşlı ، 2015).

تاراتقۇلارنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا: ئاۋىستىرالىيە، يېڭى زېلاندىيە، كانادا، ياپونىيە، ئەنگىلىيە، فرانسىيە، گېرمانىيە، شىۋىتسىيە، لاتۋىيە، لىتۋا، ئېستونىيە، دانىيە، نورۋېگىيە، شىمالىي ئىرېلاندىيە، گوللاندىيە، ئىسلاندىيە، لىيۇكسېمبۇرگ، ئىسپانىيە، ئاۋىستىرىيە، ئىرېلاندىيە، بېلگىيە ۋە شىۋىتسارىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 22 دۆلەتنىڭ باش ئەلچىلىرى ئىمزالىغان 2019-يىلى 7-ئاينىڭ 8-كۈنىدىكى مەكتۇپنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىغا تاپشۇرغان. بۇ يەردە شەرقىي تۈركىستاندىكى جازا لاگېرلىرىدا مەجبۇرىي قامالغان تۈركلەرنى دەرھال قويۇپ بېرىشى ئۈچۈن چاقىرىقى قىلىنغان. يەنە بىر تەرەپتىن 22 دۆلەتنىڭ تۈركلەرنى دەرھال قويۇپ بېرىش ئۈچۈن يازغان ئورتاق خېتىگە قارشى رۇسىيە ، سەئۇدى ئەرەبىستان ، چاۋشيەن ، ۋېنېزۇئېلا ، كۇبا ، بېلورۇسىيە ، بېرما ، فىلىپپىن ، سۈرىيە ، پاكىستان ، ئومان ، كۇۋەيت ، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ، بەھرەيىن ۋە نۇرغۇن ئافرىقا دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 37 دۆلەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا خەت يېزىپ ، خىتاينىڭ تېرورلۇققا قارشى كۈرەش قىلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا خەت يېزىش ئارقىلىق خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسىتىنى قوللايدىغان دۆلەتلەرگە قارايدىغان بولساق ، ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا ۋە دوستانە مۇناسىۋىتى بارلىقى ، قالغانلىرىنىڭ كۆپ قىسمى يېڭى يىپەك يولى تۈرى دائىرىسىدە خىتايدىن كۆپ مىقداردا قەرز ئېلىپ قەرزدار بولغانلىقىنى كۆرۈۋىلىشقا بولىدۇ. كىشىنى ئېچىندۇرىدىغان ۋە ئويلاندۇرىدىغان يېرى شۇكى ، خىتايغا ئىنكاس قايتۇرغان 22 دۆلەتنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ شەرقىي تۈركىستان خەلقى بىلەن تىل ، دىن ۋە مەدەنىيەت ئالاقىسى بولمىسىمۇ ، خىتاينى قوللايدىغان دۆلەتلەرنىڭ يېرىمى دېگۈدەك مۇسۇلمان دۆلەتلەر.

خىتاينىڭ «بىر بەلۋاغ بىر يول تۈرى» كەلگۈسى 50 يىلنى شەكىللەندۈرىدۇ ۋە ئاسىيانىڭ ئەڭ شەرقى بىلەن ئاتلانتىك ئوكياننىڭ ياۋروپا قىرغاقلىرىنى تۇتاشتۇرىدۇ. تەخمىنەن 1 تىرىليون دوللار مەبلەخ ۋە 3 مىلياردتىن كۆپ نوپۇسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 65 دۆلەت بۇ تۈرگە كىرگۈزۈلگەن. نۇرغۇن مۇسۇلمان دۆلەتلەر قاتناشقان بۇ تۈرنىڭ خىتاينىڭ مۇسۇلمان تۈركلەرگە زىيانكەشلىك قىلىشى ۋە تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتى بىلەن مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشقا تېرىشىشى زور بەختسىزلىك. خىتاي ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت جۇغراپىيىلىك سىياسىتى ئۇيغۇر تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئەسەرلىرىنى يىپەك يولى تۈرىنىڭ كۈچىگە ئايلاندۇرالايدۇ. ئەگەر ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى مۇسۇلمان دۆلەتلەرنى تۇتاشتۇرىدىغان بۇ تۈردە مەدەنىيەت پايتەختلىرى ۋە مەدەنىيەت قىممەتلەرمۇ بىر بىرىگە باغلان بولسا ، بۇ تۈر تىنچلىق ساداسى بولۇپ ، يېڭى ئۈمىد ۋە يېڭى دۇنيا بەرپا قىلغان بولاتتى. ھالبۇكى  خىتاي غايەت زور دۇنيا كاپىتالىزىمنى بەرپا قىلىشنى پىلانلاۋاتقاندا ، ئۆز دۆلىتىدىكى تۈركلەرگە زۇلۇم قىلىشنى ۋە تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش نامىدا تۈرك-ئىسلام قىممەت قارىشىنى يوقىتىشنى تاللىدى. بۇلارنىڭ ھەممىسىنى قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىنتايىن «ساددا» بىر مۇداپىئە ئىستراتېگىيىسىنى يولغا قويدى. توختىماي ئەۋەتىدىغان ۋەكىللەر ئارقىلىق بۇ مىش-مىش پاراڭلارنىڭ توغرا ئەمەسلىكىنى ، ئۆزلىرىنىڭ دېيىشىچە «شىنجاڭ» رايوندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي ئىبادەتلىرى ۋە ئېتىقادىدا قانچىلىك ئەركىن ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. تۈركچە تاراتقۇلاردىكى خىتاينىڭ تەشۋىقات مەركەزلىرىمۇ ئوخشاش سۆزلەرنى تەكرارلايدۇ. تېخنىكا گىگانتى خىتاينىڭ ئۆزىنى ئىپادىلەشتە تاللىغان ئۇسۇللىرى كىشىنى ئۈمىدسىزلەندۈرىدۇ. ناھايىتى مودېدىن قالغان ۋە كونا ئۇسۇللار بىلەن «بىز سۆزلەيلى سىز ئاڭلاڭ» دەيدۇ (Demir، 2019).

بۇنىڭدىن باشقا ، يېڭى يىپەك يولى تۈرىنىڭ تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىمۇ تەكىتلەشكە تېگىشلىك ، ھەتتا تەپسىلىي تەكشۈرۈلۈشى كېرەك بولغان تېمىدۇر. «تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى جۇغراپىيىلىك جەھەتتىن قۇشاق-يول تۈرىنىڭ بىرىنچى چەمبىرىكىگە جايلاشقان. گەرچە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچ بولۇش سۈپىتى بىلەن كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان تەسىرى دۇنيا مىقياسىدا ھېس قىلىنىدىغانلىقى ئېنىق بولسىمۇ ، ئەگەر بۇ تۈر مۇۋەپپەقىيەتلىك ياكى مەغلۇپ بولسا ، بىرىنچى چەمبىرەكتىكى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى ئەڭ كۆپ ئاۋارىچىلىققا ئۇچرايدۇ. ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مەزگىلدىن قارىغاندا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرىنىڭ ئېشىشى ۋە تاۋار ، پۇل ۋە ئەمگەك كۈچىنىڭ ئەركىن يۆتكىلىشى تۈركى جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ نوپۇس تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزىدۇ. روسىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق رايونى بولغان تۈركى جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ مۇقىملىقى پەقەت بۇ جۇمھۇرىيەتلەر ئۈچۈنلا ئەمەس ، روسىيەنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈنمۇ مۇھىم بولغانلىقى ئۈچۈن، تۈركى جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ نوپۇس تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئۇلارنىڭ خىتاي بىلەن بولغان چېگراسىنىڭ قوغدىلىشى پەقەت تۈركى جۇمھۇرىيەتلىرىگىلا قالدۇرۇلىدىغان مەسىلە ئەمەس. بۇ جەھەتتە روسىيە، تۈركىيە ۋە تۈركى جۇمھۇرىيەتلىرى ئوتتۇرىسىدا قويۇق ھەمكارلىقنىڭ لازىملىقىنى نەزەرگە ئېلىش كېرەك.» (Bocutoglu, 2017).

خۇلاسە

شەرقتىن غەربكە سودا ۋە مەدەنىيەت كۆۋرۈكى بولغان يىپەك يولىنى ئاكتىپ ھالغا كەلتۈرگەنلەرنىڭ تۈركلەر ئىكەنلىكى ئېنىق. يىپەك يولىنىڭ تۇنجى يول ئېغىزىدا ئۇيغۇرلار ياشايدۇ. ئۇيغۇرلار ئۆزلىرى قۇرغان دۆلەتلەردە ، باشقا تۈرك دۆلەتلىرى ياكى موڭغۇللار قۇرغان دۆلەتلەردە مائارىپتىن تىجارەتكىچە بولغان نۇرغۇن ساھەدە ئاكتىپ رول ئوينىغان. بۈگۈنكى كۈندە ، ئۇيغۇرلار ئوخشاش جۇغراپىيەدە، يەنى شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتىدۇ. بىر ئەسىردىن بۇيان خىتاي ھۆكۈمرانلىقىدىكى رايوندا تۈركلەرگە بولغان بېسىم ئازايمىدى ، ئەكسچە يېقىنقى 20 يىلدا يولغا قويۇلغان سىياسەتلەر بۇ يەردىكى تۈركلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئېغىر خەتەر ئېلىپ كەلمەكتە. خىتاي ئۆزىنى تېخىمۇ كۈچلۈك ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كۈچكە ئايلاندۇرىدىغان يېڭى يىپەك يولى تۈرىنىڭ بىرىنچى باسقۇچىنى تەشكىل قىلىدىغان شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسىلىلەرنى يا زوراۋانلىق ياكى كىشىلەرنى ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قىلىش ئارقىلىق ھەل قىلىشقا ئۇرۇنىۋاتىدۇ. زېمىنىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان تۈركلەر جامائەت پىكىرىنى شەكىللەندۈرمەسلىكى ئۈچۈن تەقىپ قىلىنىۋاتىدۇ ، ئۇلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇشى ئۈچۈن ئۇلار تۇرۇۋاتقان دۆلەتكە ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بېسىم قىلىنىۋاتىدۇ. بۇ سەۋەبتىن ، شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقان تۈركلەر جىسمانىي ۋە مەنىۋى بېسىملارغا دۇچ كىلىۋاتىدۇ ، ھەمدە ئوخشىمىغان دۆلەتلەرگە كۆچۈشكە مەجبۇرلانغان ياكى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرغان ئېكىسپېدىتسىيە سىستېمىسىغا باش ئېگىشنى خالىمايدىغان شەرقىي تۈركىستانلىقلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇملار ۋەتەن سىرتىدىمۇ داۋاملىشىۋاتىدۇ.

خىتاي يېڭى يىپەك يولى تۈرى دائىرىسىدە ئۆزبېكىستان ، تۈركمەنىستان ، قازاقىستان ، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن كېلىشىم تۈزۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويدى. چۈنكى بۇ يەر شەرقىي تۈركىستاندىن كېيىنكى يېڭى يىپەك يولى تۈرىنىڭ داۋامى بولۇپلا قالماستىن بەلكى مۇھىم ئېنېرگىيە بايلىقىغا ئىگە. خىتايمۇ ئىشلەپچىقىرىشنى داۋاملاشتۇرۇش ۋە ئاشۇرۇش ئۈچۈن بۇ ئېنېرگىيە مەنبەسەگە موھتاج. گەرچە يىپەك يولىنىڭ گۈللىنىشى دېڭىزدىن يىراق بولغان تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى ئۈچۈن ئىقتىسادىي پۇرسەتتەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈرك مەدەنىيىتى ۋە نوپۇسى يوق قىلىنغاندىن كېيىن ئىشغالىيەت نۆۋىتى بۇ دۆلەتلەرگە كېلىشى مۇمكىن. ئەگەر خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەت بۇنداق بىر مۇددىئاسى بولمىسا، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇم سىياسىتىنى ئاخىرلاشتۇرۇشى، تۈرمىلەر ۋە لاگېرلارغا سولانغان تۈركلەرنى قويۇپ بېرىشى، مۇسادىرە قىلىنغان ماللىرى ۋە خىزمەتلىرىنى قايتۇرۇشى، مىللىي مۇراسىم ۋە دىنىي ئىبادەت چەكلىمىلىرى ۋە مەكتەپلەردە تۈركچىنى چەكلەشنى بىكار قىلىشى كېرەك. بولۇپمۇ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئىقتىسادىي بايلىقلاردىن تۈركلەرمۇ نەپ ئېلىشى كېرەك.

خىتاي تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ۋە باشقا تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ ئىشتىراك قىلىشى بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان يىغىنلاردا شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا سەمىمىي ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشى كېرەك. تۈركىيە ۋە تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى ھەل قىلماي تۇرۇپ تۈزگەن كېلىشىملىرىنى كۆزدىن كەچۈرىشى ۋە تۈزمەكچى بولغان كېلىشىملەردە بۇنى ئويلىشىشى كېرەك. چۈنكى، گەرچە يېڭى يىپەك يولى تۈرى قارىماققا تۈرك دۇنياسى ئۈچۈن ئىقتىسادىي پۇرسەتتەك قىلسىمۇ، ئەمما بۇ قەدىمكى تۈرك يۇرتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ، تۈرك ۋەتىنى بولۇپ داۋام قېلىشى ئۈچۈن ۋە بۇ زېمىندا ياشايدىغان تۈركلەرنىڭ پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قوللىنىلىدىغان ئەڭ ئاخىرقى پۇرسەت بولۇشى مۇمكىن.

ئەسكەرتىش: پايدىلانغان مەنبەلەرنى ماقالىنىڭ تۈركچە ئەسلى نۇسخىسىدىن كۆرۈڭ.

ماقالىنىڭ تۈركچە ئەسلى نۇسخىسى: Uygurlar ve İpek Yolu

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى ئەسەرلەر ئاپتورنىڭ ئۆزىنىڭ كۆز-قارىشىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. تور بېتىمىزدىكى ئەسەرلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتىش شەرتى بىلەن كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

ئاكادېمىيە ئورگان تورى ©

Scroll to top