ۋەزىيەت ئانالىزى: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان سۇيىقەستلىرى ۋە ئۇنىڭغا قارشى تەدبىرلەر

ئابدۇلھەمىد قاراخان

خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئېلىپ بېرىۋاتقان سۇيىقەستلىرى كۆپ قىرلىق بولۇپ، خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە تەتقىقاتچىلار بۇنى «چىگرا ھالقىغان باستۇرۇش» Transnational Repression دەپ ئاتىماقتا.

بۇ سۇيىقەستلەر ئاساسلىقى تۆۋەندىكىدەك ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ:

1. ئائىلە تاۋابىئاتلىرى ئارقىلىق تۇتقۇن قىلىش

بۇ ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان سۇيىقەست بولۇپ، خىتاي دائىرىلىرى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنىدىكى ئاتا-ئانىسى، قېرىنداشلىرى ياكى دوستلىرىنى گۆرۈگە ئېلىۋالماقتا. بۇ خىتاينىڭ ئۇيغۇر دىئاسپوراسىنى تىزگىنلەشتىكى ئەڭ كۈچلۈك قورالى — ئائىلە كوللېكتىپ جازاسىدۇر. سىياسىي پەنلەردە بۇ خىتاينىڭ «ئائىلىگە چېتىپ جازالاش تەدبىرى» دەپ ئاتىلىدۇ.

تەھدىت سېلىش: چەتئەلدىكى ئۇيغۇرغا تېلېفون قىلىپ، ئەگەر سىياسىي پائالىيەتلەرنى توختاتمىسا ياكى خىتاي ئۈچۈن ئۇچۇر توپلاپ بەرمىسە، ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ لاگېرغا ياكى تۈرمىگە كىرىپ كېتىدىغانلىقى بىلەن تەھدىت سېلىش.

پىسخىكىلىك كونترول: چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى «گۆرۈ» سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئارقىلىق، شەخسنىڭ سىياسىي ھەرىكىتىنى چەكلەش. بۇ ئۇسۇل شەخسنىڭ مېڭىسىدە دائىمىي تەشۋىش ۋە گۇناھكارلىق تۇيغۇسى پەيدا قىلىپ، ئۇلارنى ئۆز-ئۆزىنى نازارەت قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ.

ئالاقىنى ئۈزۈۋىتىش: ئائىلە ئەزالىرى بىلەن بولغان ئالاقىنى ئۈزۈۋىتىش ئارقىلىق، دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلارنى پىسخىكىلىق جەھەتتىن قىيناش.

2. جاسۇسلۇققا مەجبۇرلاش

خىتاي بىخەتەرلىك ئورگانلىرى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى بىر-بىرىگە قارشى جاسۇسلۇق قىلىشقا مەجبۇرلىماقتا.

ئۇچۇر توپلاش: دىئاسپورادىكى ئاكتىپ سىياسىي پائالىيەتچىلەر، تەشكىلاتلار ۋە ئۇلارنىڭ يىغىلىشلىرى ھەققىدە مەخپىي ئۇچۇر توپلاشنى تەلەپ قىلىش.

ئىچكى قىسىمدىن پارچىلاش: ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئىچىگە ئىشەنچسىزلىك ئۇرۇقىنى چېچىش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ بىرلىكىنى ۋە تەشكىللىنىش كۈچىنى ئاجىزلىتىش.

3. رەقەملىك نازارەت ۋە تور جاسۇسلۇقى

خىتاي زامانىۋى تېخنىكىنى دىئاسپورانى پارچىلاش ۋە ئۇچۇر ئېلىش ئۈچۈن يۇقىرى سەۋىيەدە ئىشلەتمەكتە. خىتاي دۆلەت قوللىغان خاككېرلار گۇرۇپپىسى ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىلەرنىڭ تېلېفون ۋە كومپيۇتېرلىرىغا سىڭىپ كىرىش ئۈچۈن تۈرلۈك ۋاسىتىلەرنى قوللانماقتا.

ۋىرۇسلۇق ئۇلىنىشلار: يانفونلارغا ئالاھىدە يۇمشاق دېتاللارنى قاچىلاش ئارقىلىق ئورۇن بېكىتىش، سۆھبەتلەرنى ئاڭلاش ۋە رەسىملەرنى ئوغرىلاش.

سۈنئىي ئىدراك ۋە سىنتېتىك ئۇچۇرلار: ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بوت ئارمىيەسىنى ئىشلىتىپ، ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىلەرگە قارشى ساختا ئۇچۇر تارقىتىش ۋە سىستېمىلىق ھۇجۇم قىلىش ياكى ئۇلارنى خەلقئارادا يالغۇز قالدۇرۇش.

خاككېرلىق ھەرىكەتلىرى: مۇرات (Murat) ياكى خەتەرلىك چىلان (Evil Eye) دەپ ئاتالغان خاككېرلار گۇرۇپپىلىرى ئارقىلىق، ئۇيغۇرلار كۆپ ئىشلىتىدىغان تور بېكەتلىرى ۋە دېتاللارغا ۋىرۇس كىرگۈزۈش. بۇ ئارقىلىق شەخسلەرنىڭ كىملىك ئۇچۇرلىرىنى، ئالاقە خاتىرىلىرىنى ۋە جىسمانىي ئورنىنى ئىز قوغلايدۇ.

4. دىپلوماتىك ۋە خەلقئارا قانۇنىي قوراللارنى سۇيىئىستېمال قىلىش

بۇ باسقۇچتا خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك كۈچىدىن پايدىلىنىپ، قوبۇل قىلغۇچى دۆلەتلەرنىڭ قانۇن سىستېمىسىنى ئۇيغۇرلارغا قارشى ئىشلىتىشكە ئۇرۇنماقتا.

بىخەتەرلىك كېلىشىملىرى: بولۇپمۇ «بىر بەلۋاغ بىر يول» لىنىيەسىدىكى دۆلەتلەر بىلەن ئىمزالانغان «جىنايەتچىلەرنى ئۆزئارا قايتۇرۇش كېلىشىملىرى» ئۇيغۇرلارنىڭ قانۇنىي بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.

خەلقئارا ساقچى تەشكىلاتى Interpol نى قورال قىلىش: خىتاي ئۇيغۇر سىياسىي ئۆكتىچىلەرنى «ئىقتىسادىي جىنايەتچى» ياكى «تېررورچى» دەپ كۆرسىتىپ، خەلقئارا تۇتۇش بۇيرۇقى چىقىرىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئەركىن ھەرىكەت قىلىش دائىرىسىنى تارايتىدۇ. بولۇپمۇ خىتاي بىلەن مۇناسىۋىتى يېقىن دۆلەتلەردە (ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە بەزى جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىدە) ئۇيغۇرلارنى تۇتۇپ خىتايغا قايتۇرۇپ بېرىش خەۋپى يەنىلا مەۋجۇت.

5. نام-شەرىپىگە داغ چۈشۈرۈش ۋە ئۇچۇر ئۇرۇشى

خىتاي تاراتقۇلىرى ۋە دىپلوماتلىرى چەتئەلدىكى گۇۋاھلىق بەرگۈچى ئۇيغۇرلارغا قارىتا سىستېمىلىق قارا چاپلاش پائالىيىتى ئېلىپ بارىدۇ.

ئىناۋەتسىزلەشتۈرۈش: لاگېر شاھىتلىرىنىڭ شەخسىي تۇرمۇشىغا ئائىت ئۇچۇرلارنى بۇرمىلاپ تارقىتىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ گۇۋاھلىق سۆزلىرىنىڭ خەلقئارادىكى ئىشەنچلىكلىكىنى زەربىگە ئۇچرىتىش. بۇ پىسخىكىلىق ئۇرۇشنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، مەقسەت شاھىتنى جەمئىيەتتىن چەتكە قېقىش.

ساختا سىنلار: لاگېر شاھىتلىرىنىڭ ئائىلە ئەزالىرىنى تېلېۋىزورغا چىقىرىپ، ئۇلارنى «يالغانچى»، «ئەخلاقسىز» دەپ تىللىتىش.

ساختا تەشۋىقات: دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ پائالىيەتلىرىنى «تېررورلۇق» ياكى «ئامېرىكىنىڭ ئويۇنى» دەپ ئەيىبلەش ئارقىلىق، دۇنيا جامائەتچىلىكىنى قايمۇقتۇرۇش.

6. ئىجتىمائىي كاپىتالنى ۋەيران قىلىش

خىتاينىڭ سۇيىقەستلىرى پەقەت شەخسلەرگىلا ئەمەس، بەلكى دىئاسپورانىڭ ئىجتىمائىي تۈزۈلمىسىگىمۇ قارىتىلغان.

ئۆزئارا ئىشەنچسىزلىك: دىئاسپورادا «كىم جاسۇس؟» دېگەن گۇماننى قەستەن پەيدا قىلىش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىجتىمائىي ھەمكارلىق ۋە تەشكىللىنىش كۈچىنى پارچىلاش. بۇ، دىئاسپورانىڭ سىياسىي بېسىم كۈچىنى ئاجىزلىتىشتىكى ئەڭ ئەرزان ۋە ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرىدۇر.

7. جىسمانىي تەھدىت ۋە پاراكەندىچىلىك

چەتئەللەردە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان جىسمانىي تەھدىتى ۋە پاراكەندىچىلىكى گەرچە ئاز ئۇچرىسىمۇ، غەرب دۆلەتلىرىدىمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆيىگە كىرىش، ماشىنىسىغا زىيان يەتكۈزۈش ياكى كوچىلاردا ئەگىشىپ يۈرۈش ئارقىلىق «بىز سېنى كۆزىتىۋاتىمىز» دېگەن سىگنالنى بېرىش ھادىسىلىرى سادىر بولماقتا.

بۇ سۇيىقەستلەرنىڭ تۈپ مەقسىتى — دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلارنى قورقۇتۇش، سۈكۈتكە مەجبۇرلاش ۋە ئۇلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىنى توسۇشتۇر.

خىتاينىڭ چېگرادىن ھالقىغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى

خىتاينىڭ چېگرادىن ھالقىغان باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش، دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھەم شەخسىي بىخەتەرلىك ھەم مىللىي مەۋجۇتلۇق مەسىلىسىدۇر. بۇ سۇيىقەستلەرگە تاقابىل تۇرۇشتا رەقەملىك بىخەتەرلىك، پىسخىكىلىق چىدامچانلىق ۋە قانۇنىي ساۋات ئاساسلىق تۈۋرۈك ھېسابلىنىدۇ.

تۆۋەندە دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلار قوللىنىشقا بولىدىغان ئىلمىي ۋە ئەمەلىي تاكتىكىلار بىر قانچە قاتلامغا بۆلۈپ ئانالىز قىلىمىز.

1. رەقەملىك ساۋات ۋە ئۇچۇر بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىش

خىتاينىڭ نازارەت سىستېمىسى تېخنىكا ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن، تېخنىكىلىق مۇداپىئە ئەڭ ئۈنۈملۈك تەدبىردۇر.

ئىككى باسقۇچلۇق دەلىللەش: بارلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇ، ئېلېكترونلۇق خەت ۋە بانكا ھېساباتلىرىدا تېلېفون نومۇرى ياكى مەخسۇس دەلىللىگۈچى دېتاللارغا ئوخشاش قوش قاتلاملىق قوغداش ئورنىتىش.

خەتەرلىك ئۇلىنىشلاردىن ساقلىنىش: نامەلۇم كىشىلەردىن كەلگەن «سىزنىڭ تۇققىنىڭىزنىڭ سۈرىتى»، «ھۆججەت» ياكى «يېڭى خەۋەر» دېگەن نامدىكى ئۇلىنىشلارنى ئاچماسلىق. بۇلار ئادەتتە يانفونغا جاسۇسلۇق دېتالى قاچىلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.

بىخەتەر ئالاقە قوراللىرى: مۇھىم ئىشلاردا ئادەتتىكى تېلېفون سۆھبىتى ياكى ئۈندىدار WeChat  ئىشلەتمەستىن، ئۇچۇرلارنى مەخپىيلەشتۈرىدىغان Signal ياكى Telegram غا ئوخشاش دېتاللارنى ئىشلىتىش.

2. پىسخىكىلىق مۇداپىئە ۋە «مۇستەھكەم قورغان» قۇرۇش

خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ مەقسىتى دىئاسپورادا قورقۇنچ ۋە ئىشەنچسىزلىك پەيدا قىلىشتۇر.

ئىشەنچ مەدەنىيىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش: «ھەممە ئادەم جاسۇس» دېگەن قاراش خىتاينىڭ تەشۋىقاتىغا خىزمەت قىلىدۇ. شۇڭا، يېنىڭىزدىكى ئۇيغۇرغا ئورۇنسىز گۇمان بىلەن قاراشنىڭ ئورنىغا، ئۇچۇرلارنى سۈزۈش ۋە ئەتراپىڭىزدىكى كىشىلەرنى كۈزۈتۈش مۇھىم، ئەمما جەمئىيەت ئىچىدىكى ئىتتىپاقلىقنى ساقلاش كېرەك.

پىسخىكىلىق ياردەم: ۋەتەندىكى ئائىلە ئەزالىرى خىتاي تەرىپىدىن گۆرۈگە ئېلىنغاندا پەيدا بولىدىغان گۇناھكارلىق تۇيغۇسى بىلەن يالغۇز كۈرەش قىلماي، ئوخشاش تەقدىردىكى كىشىلەر بىلەن دەرتلىشىش ياكى كەسپىي پىسخىكىلىق مەسلىھەت ئېلىش.

3. قانۇنىي يوللۇق قوغدۇنۇش ۋە ئاشكارىلاش

خىتاي زۇلۇمىنى «يوشۇرۇن» ئېلىپ بېرىشنى خالايدۇ. زۇلۇمنى ئاشكارىلاش ئۇنىڭ تەسىر كۈچىنى ئاجىزلىتىدۇ.

تەھدىتلەرنى خاتىرىلەش: ئەگەر خىتاي ساقچىلىرى ياكى شايكىلىرى تېلېفون ياكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ ئارقىلىق تەھدىت سالسا، بۇلارنى سىنغا ئېلىش، سۆھبەتنى خاتىرىلەش ۋە ساقلاپ قويۇش.

تۇرۇشلۇق دۆلەتلەردىكى يەرلىك ساقچى ۋە مۇناسىۋەتلىك ئورگانلارغا مەلۇم قىلىش: ئۆزىڭىز تۇرۇشلۇق دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ئورگانلىرىغا (مەسىلەن، ئامېرىكىدا  FBI، گېرمانىيەدە BFV ۋە تۈركىيەدە ساقچى ئورگانلىرى ياكى MIT  كە ئەھۋالنى مەلۇم قىلىش. بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ شۇ دۆلەتتىكى قانۇنسىز ھەرىكەتلىرىنى رەسمىي خاتىرىگە ئالدۇرۇش.

سۈيقەستنى ئاشكارىلاش تاكتىكىسى: كۆپىنچە ھاللاردا، خىتاي دائىرىلىرى تەھدىت سالغان شەخس ئۆزىگە سېلىنغان بېسىمنى خەلقئارا تاراتقۇلاردا ئاشكارىلىغاندا، خىتاي تەرەپنىڭ تەھدىتى بوشىشىدۇ. چۈنكى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ جاسۇسلۇق ئۇسۇللىرىنىڭ پاش بولۇپ كېتىشىدىن ئەنسىرەيدۇ.

4. سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەشكىللىنىش

يەككە شەخس ئاجىز بولىدۇ، ئەمما تەشكىللەنگەن كۈچكە زەربە بېرىش تەس.

تەشكىلاتلارغا مەلۇمات بېرىش: دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى، ئۇيغۇر ھەرىكىتى ۋە باشقا خەلقئارادا تەسىرى كۈچلۈك تەشكىلاتلارنىڭ ئەتراپىدا ئۇيۇشۇش ۋە ئۇلارغا ۋاقتىدا مەلۇمات بېرىش. بۇ شەخسنى خەلقئارالىق بىر كۈچنىڭ قوغدىشى ئاستىغا ئالىدۇ.

جامائەت پائالىيەتلىرىگە قاتنىشىش: ھەر قايسى دۆلەتلەردە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە جامائەت تەرىپىدىن ئويۇشتۇرۇلغان مەدەنىيەت ۋە مائارىپ پائالىيەتلىرى ئارقىلىق كىملىكنى ساقلاپ قېلىش، خىتاينىڭ «ئۇيغۇرلارنى مىللەت سۈپىتىدە يوقىتىش» پىلانىغا بېرىلگەن ئەڭ كۈچلۈك جاۋاب ھېسابلىنىدۇ.

5. خەلقئارا جامائەت پىكرى پەيدا قىلىش ۋە خىتاينىڭ سۇيىقەستىنى چەتئەل تاراتقۇلىرىدا پاش قىلىش

شاھىتلىق بېرىش: ئەگەر ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان چەتئەل دۆلەتلىرىدە شارائىت يار بەرسە، لاگېر شاھىتلىرى ۋە خىتاي تەھدىتىگە ئۇچرىغان ئۇيغۇرلارنىڭ پاكىتلار ئاساسىدا گۇۋاھلىق بېرىشى خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئوبرازىنى ۋەيران قىلىدۇ. بۇ خىتاي ئۈچۈن ئەڭ قورقۇنچلۇق سۇيىقەستلەرنىمۇ توختىتىپ قويىدىغان بىر بېسىم كۈچىدۇر.

كۆپ تىللىق تەشۋىقات: ئۇيغۇر مەسىلىسىنى پەقەت ئۇيغۇرچە ئەمەس، بەلكى ئىنگلىزچە، تۈركچە، ئەرەبچە ۋە يەرلىك تىللاردا ئاڭلىتىش ئارقىلىق، شۇ دۆلەت خەلقىنىڭ ھېسداشلىقىنى قولغا كەلتۈرۈش.

خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ سۇيىقەستلىرىگە تاقابىل تۇرۇشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولى — قورقۇنچقا تەسلىم بولماسلىق، تېخنىكىنى توغرا ئىشلىتىش ۋە مەسىلىنى خەلقئارالاشتۇرۇشتۇر. خىتاي ئۇيغۇرلارنى خەلقئارادا يالغۇز قالدۇرۇشنى خالايدۇ، ئەمما ئۇيغۇرلار ھەر ۋاقىت دېمۇگراتىك دۆلەتلەرنىڭ يېنىدا ئۆزئارا ھەمكارلىقىنى كۈچەيتكەندە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى بىر پۈتۈن مىللەت سۈپىتىدە يەر يۈزىدىن يوقۇتۇش چۈشى بەربات بولىدۇ.