ئىستانبۇلدا تەبىئىي پەن ۋە ئېنژىنىرلىق ساھەسىدىكى يېڭىلىقلار ھەققىدە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش يىغىلىشى بولدى
تۈركىيەدىكى تەبىئىي پەن ۋە ئېنژىنىرلىق ساھەسىدىكى تەتقىقاتچىلار، ئالىي مەكتەپ ئوقۇتقۇچى ۋە ئوقۇغۇچىلىرى، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ھەم شۇنداقلا بۇ ساھەلەردە ئوقۇش پۈتتۈرگەن ئۇيغۇرلارنىڭ قاتنىشىشىدا، تەبىئىي پەن ۋە ئىنژېنىرلىق ساھەلىرىدىكى كەسپىي يېڭىلىقلاردىن خەۋەردار بولۇش ۋە بۇ ساھەلەردە ئۆرلەپ ئوقۇش ۋە خىزمەت پۇرسەتلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىش مەقسىتىدە، 2026-يىلى 4-ئاينىڭ 12-كۈنى يەكشەنبە سائەت 13:30 تە ئىستانبۇل سەفاكۆيدىكى ئۇيغۇر ئىلىم ۋە مەدەنىيەت تەتقىقات ۋەقپى يىغىن زالىدا «تەبىئىي پەن ۋە ئېنژىنىرلىق ساھەسىدىكى يېڭىلىقلار ھەققىدە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش يىغىلىشى» ئۆتكۈزۈلدى.
يىغىلىشتا ئالدى بىلەن ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ۋەخپى رەئىسى ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندى ئېچىلىش سۆزى قىلىپ، تەبىئىي پەن ۋە ئېنژىنىرلىق ساھەسىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزئارا تونۇشۇش، پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى يېڭىلىقلارنى ئۆزئارا ئورتاقلىشىش ۋە بۇ ساھەلەردە ئۆرلەپ ئوقۇش ۋە خىزمەت پۇرسەتلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشنىڭ ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ پەن-مائارىپ تەرەققىياتى ئۈچۈن ناھايىتى مۇھىملىقىنى، بۇ سەۋەبتىن ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى تەرىپىدىن يىللاردىن بېرى ئۇيغۇر ماگېستىر ۋە دوكتور ئوقۇغۇچىلار مۇھاكىمە يىغىنى ۋە ياش ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلار مۇھاكىمە يىغىنلىرىنىڭ ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭدىن كېيىنمۇ بۇ تۈر خىزمەتلەرنىڭ ئوخشىمىغان شەكىلدە داۋام قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
يىغىلىشتا، دوكتور تۇردى مۇھەممەد ئابدۇللاھ ئەپەندى بىئو-ماتېرىيال ھەققىدە، ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندى يادرو ئېنىرگىيەسى، ئاتوم بومبىسى ۋە يادرو ئېنىرگىيەسىدىكى يېڭى تەرەققىياتلار ھەققىدە، دوكتور مەخمۇتجان ئۆزئۇيغۇر ئەپەندى زەررىچە فىزىكىسى ھەققىدە ۋە مۇھەممەد ئىمىن بەكتۇر «روبوتلارنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىياتى» ھەققىدە دوكلات سۇندى.
ئارقىدىن بىئو-خېمىيە تەتقىقاتچىسى دوكتور تۇردى مۇھەممەد ئابدۇللاھ ئەپەندى بىئو-ماتېرىيال ھەققىدە دوكلات سۇندى. ئۇ لېكسىيەدە زامانىۋى تېببىي پەن ۋە ئىنژېنېرلىق ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم تەتقىقات يۆنىلىشلىرىنىڭ بىرى بىئو-ماتېرىيال ھەققىدە توختولۇپ، بىئو-ماتېرىيالنىڭ كېسەللىككە دىئاگنوز قويۇش ياكى بەدەن ئەزالىرىنىڭ ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن بىئولوگىيەلىك سىستېمىلار بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىدىغان تەبىئىي ياكى سۈنئىي ماتېرىيال ئىكەنلىكىنى شەرھىيلىدى. ئۇ، بىئو-ماتېرىيالنىڭ ئەڭ تۈپ پرىنسىپىنىڭ «بىئولوگىيەلىك ماسلىشىشچانلىق» بولۇپ، بەدەندە زەھەرلىك تەسىر ياكى رەت قىلىش ئىنكاسى پەيدا قىلماسلىقى، شۇنداقلا مېخانىكىلىق جەھەتتىن چىداملىق بولۇشى تەلەپ قىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئۇ يەنە، بىئو-ماتېرىيال ساھەسى ماتېرىيالشۇناسلىق، خىمىيە، بىئولوگىيە ۋە مېدىتسىنا قاتارلىق كۆپلىگەن پەنلەرنىڭ كېسىشىشىدىن شەكىللەنگەن يۇقىرى تېخنىكىلىق ساھە ھېسابلىنىدىغانلىقىنى، بىئو-ماتېرىياللار سۈنئىي ئەزا، توقۇلما ئېنژىنىرلىقى، تىببىي ئەسۋاپلار ۋە نىشانلىق دورا يەتكۈزۈش سىستېمىسى قاتارلىق كېلىنىكىلىق داۋالاش باسقۇچلىرىدا كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى تىلغا ئالدى. ئۇ لېكسىيەسىنىڭ ئاخىرىدا ھازىرقى تەتقىقاتلار 3D بىئولوگىيەلىك بېسىش، قىل يىڭنە تېخنىكىسى ۋە ئەتراپتىكى ئۆزگىرىشلەرگە ئىنكاس قايتۇرىدىغان «ئەقلىي ئىقتىدارلىق» ماتېرىياللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەركەزلىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
دوكتور تۇردى مۇھەممەد ئابدۇللاھنىڭ بىئو-ماتېرىيال نامىدىكى دوكلاتىنى بۇ يەردىن چۈشۈرۈپ كۆرەلەيسىز: بىئو-ماتېرىيال
ئارقىدىن يادرو ئېنىرگىيەسى تەتقىقاتچىسى ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندى يادرو ئېنىرگىيەسى، ئاتوم بومبىسى ۋە يادرو ئېنىرگىيەسىدىكى يېڭى تەرەققىياتلار ھەققىدە دوكلات بەردى.
ئۇ دوكلاتىدا يادرو ئېلىمىنىڭ ئۇران خام ماددىسىدىكى %99 دىن ئارتۇق بولغان ئۇران 238 ئىزوتوپىدىن ئۇران 235 ئىزوتوپىنى ئايرىش ئارقىلىق قويۇقلاشتۇرۇلغان ئۇران ئىشلەپ چىقىرىش، قويۇقلاشتۇرۇلغان ئۇران ئارقىلىق يادرو پارچىلاش رىئاكسىيەسىدىن پايىدىلىنىپ ئاتوم بومبىسى ياساش، ھەم شۇنداقلا، ھېدروگىن دىترى (H2) ۋە ھېدروگىن تىرىتى (H3) ئىزوتوپلىرىنى بىرىكتۈرۈش ئارقىلىق غايەت زور ئېنىرگىيە ھاسىل قىلىپ، توك ئىشلەپ چىقىرىش ياكى يادرو قۇرالى ياساش ساھەلىرىدە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئۇ يەنە يادرو قويۇقلاشتۇرۇشنىڭ ئاساسلىق ئۇسۇللىرىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتتى.
يادرو قويۇقلاشتۇرۇش (يادرو يېقىلغۇسىنى بېيىتىش – Uranium Enrichment) يادرو ئېنېرگىيەسى ۋە تېخنىكىسىدىكى ئەڭ ھالقىلىق باسقۇچلارنىڭ بىرى. تەبىئىي ئۇراننىڭ تەركىبىدە زەنجىرسىمان رېئاكسىيەگە كىرەلەيدىغان U{235} نىڭ مىقدارى ئاران %0.7 ئەتراپىدا بولۇپ، كۆپ قىسمى U{238} دىن ئىبارەت.
يادرو يېقىلغۇسى تەييارلاش ئۈچۈن، U{235} نىڭ نىسبىتىنى ئاشۇرۇش كېرەك. بۇنىڭ ئاساسلىق ئۇسۇللىرى تۆۋەندىكىچە:
1. گاز سېنتىرىفۇگا ئۇسۇلى (Gas Centrifuge)
بۇ ھازىر دۇنيادا ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان ۋە ئۈنۈمى ئەڭ يۇقىرى ئۇسۇل.
پىرىنسىپى: ئۇراننى گاز ھالىتىگە (ئۇران گېكسافلوئورىد – UF6) ئايلاندۇرۇپ، يۇقىرى سۈرئەتلىك ئايلانما سىلىندىرنىڭ ئىچىگە قويۇپ بېرىلىدۇ.
جەريانى: مەركەزدىن قاچۇرۇش كۈچىنىڭ تەسىرىدە، ئېغىرراق بولغان U{238} ئاتوملىرى سىلىندىرنىڭ تېمىغا قاراپ ئىتتىرىلىدۇ، يېنىكرەك بولغان U{235} ئاتوملىرى بولسا مەركەزگە يىغىلىدۇ.
ئارتۇقچىلىقى: ئېنېرگىيە سەرپىياتى تۆۋەن، ئۈنۈمى يۇقىرى.
2. گاز دىففۇزىيە ئۇسۇلى (Gaseous Diffusion)
بۇ سەل كونا تېخنىكا بولۇپ، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە كەڭ قوللىنىلغان.
پىرىنسىپى: گاز ھالىتىدىكى ئۇراننى ئىنتايىن كىچىك تۆشۈكچىلىرى بار سۈزگۈچ پەردە (Barrier) ئارقىلىق بېسىم بىلەن ئۆتكۈزۈلىدۇ.
جەريانى: يېنىك بولغان U{235} مولېكۇلالىرى ئېغىر U{238} غا قارىغاندا سۈزگۈچتىن سەل تېز ئۆتىدۇ.
كەمچىلىكى: كۆزلىگەن قويۇقلۇققا يېتىش ئۈچۈن مىڭلىغان باسقۇچلۇق سۈزۈش تەلەپ قىلىنىدۇ ۋە ئىنتايىن كۆپ توك سەرپ قىلىدۇ.
3. لازېرلىق ئايرىش ئۇسۇلى (Laser Isotope Separation)
بۇ تېخنىكا تەرەققىي قىلىۋاتقان يۇقىرى پەن-تېخنىكا ئۇسۇلىدۇر.
پىرىنسىپى: لازېر نۇرىدىن پايدىلىنىپ، پەقەت U{235} ئاتوملىرىنىلا ئېلېكترلەشتۈرۈش (Ionization) ئارقىلىق ئايرىۋېلىنىدۇ.
جەريانى: ئېلېكترلەشكەن ئاتوملار ئېلېكتر ماگنىت مەيدانى ئارقىلىق تۇتۇۋېلىنىدۇ.
ئارتۇقچىلىقى: نەزەرىيە جەھەتتە ئىنتايىن ئېنىق ۋە سۈپەتلىك ئايرىش ئىقتىدارىغا ئىگە.
4. ئېلېكتر ماگنىتلىق ئايرىش (Electromagnetic Isotope Separation)
بۇ ئۇسۇل ئەڭ دەسلەپتە (مانخاتتان تۈرىدە) ئىشلىتىلگەن.
پىرىنسىپى: ئىئونلاشتۇرۇلغان ئۇران زەررىچىلىرىنى كۈچلۈك ماگنىت مەيدانىدىن ئۆتكۈزگەندە، ئۇلارنىڭ ئېغىر-يېنىكلىكىگە قاراپ ئايلىنىش يۆنىلىشى ئوخشاش بولمايدۇ.
ھازىرقى ئەھۋالى: ئۈنۈمى تۆۋەن بولغاچقا، سانائەت كۆلىمىدە ئىشلىتىلمەيدۇ، پەقەت تەتقىقات ئىشلىرىدىلا قوللىنىلىدۇ.
مۇھىم نۇقتا: تېنچلىق مەقسىتىدىكى يادرو ئېلېكتر ئىستانسىلىرى ئۈچۈن ئادەتتە %3 تىن %5 كىچە بېيىتىلغان ئۇران كاپايەت قىلىدۇ. ئەگەر بۇ نىسبەت %90 تىن ئېشىپ كەتسە، ئۇ «قورال دەرىجىلىك ئۇران» دەپ ئاتىلىدۇ.
ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندىم يەنە، ئاتوم بومبىسى ۋە يادرو بومبىسى ھەققىدە مەلۇمات ھەققىدىمۇ مەلۇمات بەردى:
ئاتوم بومبىسى ۋە يادرو بومبىسى (Nuclear Weapons) ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ ۋەيران قىلغۇچ قوراللار بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۈچى خىمىيەلىك پارتلاشتىن ئەمەس، بەلكى ئاتوم يادروسىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن كېلىپ چىقىدۇ.
گەرچە كىشىلەر بۇ ئىككى سۆزنى دائىم بىر مەنىدە ئىشلەتسىمۇ، تېخنىكا جەھەتتىن ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا پەرقلەر بار.
1. ئاتوم بومبىسى (Atom Bomb – Fission Bomb)
ئاتوم بومبىسى يادرو پارچىلىنىشى (Nuclear Fission) پىرىنسىپىغا ئاساسلانغان.
پىرىنسىپى: ئېغىر يادرو (مەسىلەن، ئۇران-235 ياكى پلۇتونىي-239) نېيترون بىلەن سوقۇلغاندا، ئىككى تېخىمۇ كىچىك يادروغا پارچىلىنىدۇ ۋە ئىنتايىن زور مىقداردا ئېنېرگىيە قويۇپ بېرىدۇ.
زەنجىرسىمان رېئاكسىيە: بىر ئاتوم پارچىلانغاندا چىققان نېيترونلار باشقا ئاتوملارنى پارچىلايدۇ، بۇ جەريان بىر سېكۇنتقا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە مىليونلىغان قېتىم تەكرارلىنىپ، زور پارتلاش پەيدا قىلىدۇ.
تارىخى: ئىككىنچى جاھان ئۇرۇشىدا ياپونىيەنىڭ خىروشىما ۋە ناگاساكى شەھەرلىرىگە تاشلانغان بومبىلار دەل مۇشۇ خىلدىكى بومبىلار ئىدى.
2. يادرو بومبىسى ياكى ھىدروگېن بومبىسى (Hydrogen Bomb – Fusion Bomb)
بۇ ئاتوم بومبىسىدىن نەچچە يۈز، ھەتتا نەچچە مىڭ ھەسسە كۈچلۈك بولغان قورال بولۇپ، يادرو بىرىكىشى (Nuclear Fusion) پىرىنسىپىغا ئاساسلانغان.
پىرىنسىپى: يېنىك يادرولار (ھىدروگېن ئىزوتوپلىرى: دېيتېرىي ۋە تىرىتىي) يۇقىرى تېمپېراتۇرا ۋە بېسىم ئاستىدا بىرلىشىپ، تېخىمۇ ئېغىر يادرونى (گېلىي) ھاسىل قىلىدۇ. قۇياشنىڭ ئېنېرگىيە مەنبەسىمۇ دەل مۇشۇ پىرىنسىپتۇر.
قوزغىتىش: يادرو بىرىكىشىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن مىليونلىغان گرادۇس ئىسسىقلىق كېرەك. شۇڭا، بىر ھىدروگېن بومبىسىنىڭ ئىچىدە ئالدى بىلەن بىر كىچىك ئاتوم بومبىسى پارتلىتىلىپ، بىرىكىش رېئاكسىيەسى ئۈچۈن كېرەكلىك ئىسسىقلىق يارىتىلىدۇ.
3. پارتلاشنىڭ تەسىرى
يادرو قوراللىرى پارتلىغاندا تۆۋەندىكىدەك تۆت تۈرلۈك دەھشەتلىك تەسىرنى پەيدا قىلىدۇ:
ئىسسىقلىق رادىئاتسىيەسى: پارتلاش مەركىزىدە تېمپېراتۇرا قۇياش يۈزىدىن تېزلا ئېشىپ كېتىدۇ، بۇ ئەتراپتىكى ھەممە نەرسىنى دەمدىلا كۆيدۈرۈپ كۈل قىلىۋېتىدۇ.
سوقۇلۇش دولقۇنى: ھاۋا بېسىمىنىڭ تۇيۇقسىز ئېشىشى بىنالارنى ۋە قۇرۇلۇشلارنى تۈزلەپ تاشلايدۇ.
دەسلەپكى يادرو رادىئاتسىيەسى: پارتلاش جەريانىدا تارقالغان گامما نۇرلىرى ۋە نېيترونلار جانلىقلارنىڭ ھۈجەيرە قۇرۇلمىسىنى ۋە DNA سىنى ۋەيران قىلىدۇ.
رادىئاتسىيەلىك چاڭ-توزان (Fallout): پارتلاشتىن كېيىن ئاسمانغا كۆتۈرۈلگەن رادىئاتسىيەلىك ماددىلار يامغۇر ياكى چاڭ-توزان بىلەن يەرگە چۈشۈپ، نەچچە ئون يىلغىچە يەر يۈزىنى زەھەرلەيدۇ.
خۇلاسە: ئاتوم بومبىسى «پارچىلىنىش» ئارقىلىق ئېنېرگىيە چىقىرىدۇ، ھىدروگېن بومبىسى بولسا «بىرىكىش» ئارقىلىق تېخىمۇ زور ئېنېرگىيە چىقىرىدۇ. بۇ قوراللارنىڭ مەۋجۇت بولۇشى بۈگۈنكى كۈندە خەلقئارالىق سىياسەتتە «يادرو چەكلىمىسى» (Nuclear Deterrence) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى شەكىللەندۈردى.
ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندىم ئاخىرىدا، يادرو ئېنىرگىيەسىدىكى يېڭى تەرەققىياتلار ھەققىدە تۆۋەندىكىدەك مەلۇماتلارنى بەردى:
يادرو ئېنېرگىيەسى ساھەسىدە يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئىنتايىن چوڭ بۇرۇلۇشلار بولۇۋاتىدۇ. بولۇپمۇ يادرو ئەخلەتلىرىنى ئازايتىش، بىخەتەرلىكنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە كىچىك تىپتىكى ئېلېكتر ئىستانسىلىرىنى ياساش يۆنىلىشىدە مۇھىم ئىلگىرىلەشلەر بار.
بۇ ساھەدىكى ئەڭ يېڭى تەرەققىياتلارنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە نۇقتىغا يغىنچاقلاشقا بولىدۇ:
1. كىچىك تىپتىكى مودۇللۇق رېئاكتورلار (SMRs)
ئەنئەنىۋى يادرو ئېلېكتر ئىستانسىلىرى ئىنتايىن چوڭ ۋە قىممەت بولۇپ، قۇرۇلۇش ۋاقتى بەك ئۇزۇن بولىدۇ.
ئالاھىدىلىكى: SMR لار زاۋۇتلاردا ئالدىن ياسىلىپ، ئىشلىتىلىدىغان ئورۇنغا توشۇلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۈچى ئادەتتە 300 مېگاۋات (MW) تىن تۆۋەن بولىدۇ.
ئارتۇقچىلىقى: بىخەتەرلىك سىستېمىسى «پاسسىپ» (Passive) بولۇپ، توك كەتكەن تەقدىردىمۇ ئاپتوماتىك سوۋۇيدۇ. ئۇ يەنە كىچىك شەھەرلەر ياكى سانائەت رايونلىرىنى مۇستەقىل توك بىلەن تەمىنلەشكە ماس كېلىدۇ.
2. تۆتىنچى ئەۋلاد رېئاكتورلار (Generation IV)
بۇلار ھازىر تەتقىق قىلىنىۋاتقان يېڭى بىر ئەۋلاد تېخنىكىلار بولۇپ، سۇنىڭ ئورنىغا باشقا ماددىلارنى ئىشلىتىدۇ.
ئېرىتىلگەن تۇز رېئاكتورى (MSR): سۇ ئورنىغا سۇيۇقلاندۇرۇلغان تۇزنى سوۋۇتقۇچى سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ. بۇ رېئاكتورلار يۇقىرى تېمپېراتۇرىدا، ئەمما تۆۋەن بېسىمدا ئىشلەيدۇ، بۇ پارتلاش خەۋپىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ.
تېز نېيترون رېئاكتورى (Fast Reactors): بۇ خىل رېئاكتورلار يادرو ئەخلەتلىرىنى يېقىلغۇ سۈپىتىدە قايتا ئىشلىتەلەيدۇ. بۇ يادرو ئەخلەتلىرى مەسىلىسىنى ھەل قىلىشتىكى ئەڭ ئۈمىدلىك يوللارنىڭ بىرى.
3. يادرو بىرىكىشى (Nuclear Fusion) دىكى بۆسۈش
بۇ «قۇياشنى يەر يۈزىدە ياساش» تېخنىكىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 2022-يىلىنىڭ ئاخىرى ۋە 2023-يىلى ئامېرىكا ۋە باشقا دۆلەتلەردىكى تەجرىبىخانىلاردا مۇھىم ئىلگىرىلەش بولدى.
يېڭى خەۋەر: تەتقىقاتچىلار رېئاكسىيەنى قوزغىتىش ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان ئېنېرگىيەدىن تېخىمۇ كۆپ ئېنېرگىيەنى سىرتىغا چىقىرىش (Net Energy Gain) مەقسىتىگە يەتتى.
ئەھمىيىتى: بىرىكىش ئېنېرگىيەسى رادىئاتسىيەلىك ئەخلەت چىقارمايدۇ ۋە يېقىلغۇ سۈپىتىدە دېڭىز سۈيىدىكى ھىدروگېننى ئىشلىتىدۇ، شۇڭا ئۇ تۈگىمەس پاكىز ئېنېرگىيە ھېسابلىنىدۇ.
4. سۇيۇق مېتال بىلەن سوۋۇتۇش تېخنىكىسى
بەزى يېڭى رېئاكتورلاردا سوۋۇتقۇچى سۈپىتىدە سۇيۇق ناترىي ياكى سۇيۇق قوغشۇن ئىشلىتىلمەكتە. بۇ ماددىلارنىڭ ئىسسىقلىق ئۆتكۈزۈشچانلىقى سۇدىن كۆپ يۇقىرى بولغاچقا، رېئاكتورنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرىدۇ ۋە زامانىۋى سانائەت ئېھتىياجلىق بولغان يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق ئىسسىقلىق ئېنېرگىيەسى بىلەن تەمىنلەيدۇ.
5. يادرو باتارېيەلىرى (Micro-Reactors)
ئىنتايىن كىچىك، ماشىنا چوڭلۇقىدىكى «يادرو باتارېيەلىرى» تەتقىق قىلىنىۋاتىدۇ. بۇلار ئۆچەك تۇتۇپ قالغان رايونلاردا، ھەربىي بازىلاردا ياكى كەلگۈسىدە ئاي شارى ۋە مارس تۈرلىرىدە 10-20 يىلغىچە توك تولۇقلىماي ئىشلىتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن.
بۇ تەرەققىياتلار يادرو ئېنېرگىيەسىنىڭ پەقەت «خەتەرلىك تېخنىكا» بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كېلىمات ئۆزگىرىشىگە تاقابىل تۇرۇشتىكى ئەڭ ئىشەنچلىك، كاربون چىقارمايدىغان ئېنېرگىيە مەنبەسىگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئارقىدىن فىزىكا پەنلىرى دوكتور مەخمۇتجان ئۆزئۇيغۇر ئەپەندى زەررىچە فىزىكىسى ھەققىدە دوكلات بەردى.
ئۇنىڭ لېكسىيەسىدە، زەررىچە فىزىكىسىنىڭ ئالەمنىڭ تۈپ سىرلىرىنى ئېچىشتىكى ئەھمىيىتى ئاساسىي تېما قىلىنغان بولۇپ، ماددىنى تەشكىل قىلغۇچى ئەڭ كىچىك بىرلىكلەر ۋە تەبىئەتتىكى تۆت ئاساسىي كۈچنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى ئەتراپلىق يورۇتۇپ بېرىلدى. لېكسىيە جەريانىدا، «ئۆلچەملىك مودېل» ئارقىلىق كۇۋاركلار ۋە لېپتونلار تونۇشتۇرۇلۇپ، 2012-يىلى بايقالغان ھىگگىس بوزونىنىڭ زەررىچىلەرگە قانداق قىلىپ ماسسا ئاتا قىلىدىغانلىقى ۋە بۇ بايقاشنىڭ فىزىكا تارىخىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى ئىكەنلىكى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈلدى. شۇنداقلا، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تەتقىقات مەركىزى CERN ۋە ئۇنىڭدىكى «چوڭ ھادرون سوقۇشتۇرغۇچىسى» نىڭ ئىلمىي بايقاشلاردىكى رولى، زەررىچە فىزىكىسىنىڭ تېبابەت ساھەسىدىكى پىروتون بىلەن داۋالاشقا ئوخشاش ئەمەلىي قوللىنىلىشلىرىمۇ تىلغا ئېلىندى. لېكسىيەنىڭ ئاخىرىدا، كائىناتنىڭ %95 قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان قارا ماددا ۋە قارا ئېنېرگىيەنىڭ سىرلىرىنى ئېچىشنىڭ كەلگۈسى فىزىكا تەتقىقاتلىرى ئۈچۈن زور قوزغاتقۇچ كۈچ ئىكەنلىكى تەكىتلىنىپ، ئىنسانىيەتنىڭ بۇ ئۇلۇغ بايقاش مۇساپىسىنىڭ تېخى يېڭى باشلانغانلىقى خۇلاسىلەندى.
فىزىكا پەنلىرى دوكتور مەخمۇتجان ئۆزئۇيغۇر ئەپەندى زەررىچە فىزىكىسى ھەققىدە دوكلاتىنى بۇ يەردىن چۈشۈرۈپ كۆرەلەيسىز: زەررىچە فىزىكىسى – ئالەمنىڭ ئەڭ كىچىك سىرلىرى
ئەڭ ئاخىرىدا UyghurSTEM قۇرغۇچىسى مۇھەممەد ئىمىن بەكتۇر «روبوتلارنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىياتى» تېمىسىدا لېكسىيە بەردى، لېكسىيەدە روبوتلارنىڭ ئىشلەش پرېنسىپلىرى، نېمىلەردىن تۈزۈلىدىغانلىقى، كۆپ ئۇچرايدىغان سېنزورلار ۋە ئۇلارنىڭ پرېنسىپلىرى، كونترول سىستېمىلىرى، كىنېماتىكىلىق ھەرىكەت پرېنسىپلىرى، روبوت ۋە ماشىنا ئادەملەرنىڭ ئەتراپىدىكى مۇھىتنى ئىداراك قىلىپ ئىنكاس قايتۇرۇشىدا سۈنئىي ئەقىلنىڭ قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقى قاتارلىق تېمىلارنى ئەمەلىي مىساللار ۋە ئۆزلىرىنىڭ پروجېكتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ چۈشەندۈردى.
UyghurSTEM قۇرغۇچىسى مۇھەممەد ئىمىن بەكتۇر «روبوتلارنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىياتى» تېمىسىدىكى دوكلاتىنى بۇ يەردىن چۈشۈرۈپ كۆرەلەيسىز: روبوتلارنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىياتى
بۇ يىغىلىش ئىستانبۇلدا ئوقۇۋاتقان تولۇق ئوتتۇرا ۋە ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئۈچۈن ناھايىتى زور ئېلھام بولدى. يىغىنغا قاتناشقان ياش تەتقىقاتچىلار ۋە ئاتا ئانىلارمۇ ئانا تىلدا پەن-تېخنىكا ۋە ئېنژىنىرلىق ساھەسىدىكى يېڭىلىقلاردىن بەھرىمان بولدى. يىغىن جەريانىدا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار يۇقارقىي تەبىئىي پەن تەتقىقاتچىلىرىنىڭ تەتقىقاتىدىن خەۋەردار بولدى ۋە كەلگۈسى ئۆرلەپ ئوقۇش ۋە تەتقىقات خىزمەتلىرى ئۈچۈن ئالاقە تورى بەرپا قىلدى.
