«ھاياتتىن سورا» ناملىق رومان ھەققىدە ئەدەبىي ئوبزور
«ھاياتتىن سورا» رومانى تەسىرلىك، چوڭقۇر مەزمۇنغا ئىگە ۋە ئوقۇرمەننى روھىي جەھەتتىن لەرزىگە سالىدىغان ئەسەردۇر. ئۇنىڭ ئوقۇلۇشى بەزى جايلاردا ئاسان ئەمەس؛ چۈنكى رومان پەقەت بىر ۋەقەنى بايان قىلىپلا قالماستىن، بەلكى ئادەمنىڭ ئىچكى دۇنياسىدىكى قاراڭغۇ قاتلاملارغا، ئازاب، گۇناھ، يالغۇزلۇق ۋە مەۋجۇتلۇق سوئاللىرىغا باشلاپ كىرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ئەسەر ئەدەبىي ۋە ئىنسانىي كۈچى بىلەن ئوقۇرمەندە ئۇزاققىچە ئۆچمەيدىغان تەسىر قالدۇرىدۇ.
روماننىڭ ئەڭ روشەن ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ ئىچكى روھىي ھەرىكەتنى مەركەز قىلغان قۇرۇلمىسىدۇر. ئەنئەنىۋى رومانلاردا ۋەقە تەرەققىياتى باش رول ئوينىسا، بۇ ئەسەردە باش پېرسوناژنىڭ تاشقى ھاياتى پەقەت ئۇنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى ئېچىپ بېرىدىغان ۋاسىتە سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ. نامراتلىق، ھاراقكەشلىك، كېسەللىك، ئاچلىق ۋە يالغۇزلۇق قاتارلىق ھايات كەچۈرمىشلىرىنىڭ ھەممىسى روھىي ئۆزگىرىشنىڭ سەھنىسىگە ئايلىنىدۇ. روماننىڭ ھەرىكىتى ئادەمنىڭ يىمىرىلىشىدىن باشلىنىپ، ئۆزى بىلەن يۈزلىشىشى ئارقىلىق داۋاملىشىدۇ ۋە ئاخىرىدا روھىي ئويغىنىشقا تۇتىشىدۇ. بۇ قۇرۇلما ئۆلۈمنى ئاخىرلىشىش ئەمەس، بەلكى قايتا تۇغۇلۇش ۋە ئۆزىنى قايتا تېپىشنىڭ باشلىنىشى سۈپىتىدە چۈشەندۈرىدۇ.
باش پېرسوناژ بۇ روماننىڭ ئەڭ چوڭ ئۇتۇقىدۇر. ئۇ ئاددىي مەنىدىكى بىچارە ياكى مەغلۇپ بولغان ئادەم ئەمەس. ئۇنىڭ ئىچىدە دائىم ئىككى كۈچ توقۇنۇشۇپ تۇرىدۇ. بىر تەرەپتە ھاراققا بېرىلگەن، ئۆزىدىن نەپرەتلىنىدىغان، جەمئىيەتتىن قېچىدىغان ۋە ئۆزىنى ئىنسانلىق قىممىتىدىن ئايرىلغان دەپ قارىيدىغان ئادەم كۆرۈنسە، يەنە بىر تەرەپتە ئادالەت تۇيغۇسى، مۇھەببەتكە بولغان ئېھتىياج، گۈزەللىككە بولغان سېزىم ۋە ئىماننى ساقلاپ قالغان ئىچكى دۇنيا ياشايدۇ. دەل مۇشۇ ئىچكى زىددىيەت پېرسوناژنى تراگېدىيەلىك ۋە ئىنسانىي ئوبرازغا ئايلاندۇرىدۇ.
روماننىڭ پۈتكۈل پىسخولوگىيەلىك قۇرۇلمىسى باش پېرسوناژنىڭ ئۆزى بىلەن بولغان سۆھبىتىگە قۇرۇلغان. كارىۋات ئۈستىدىكى ئاخىرقى كۈنلەر ئەسەرنىڭ ئەڭ چوڭقۇر روھىي قاتلىمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ يەردە ۋەقە ئازىيىدۇ، ئەمما ئىچكى ھەرىكەت ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يېتىدۇ. باش پېرسوناژ بالىلىقىغا قايتىدۇ، دادىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتا كۆزدىن كەچۈرىدۇ، خاتالىقلىرىنى ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە ھايات بىلەن ئۆلۈمنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئويلىنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن بۇ ئەسەرنى ۋەقە رومانىدىن كۆرە روھىي ياكى مەۋجۇتلۇق رومانىغا يېقىن دەپ قاراشقا بولىدۇ.
دادا ئوبرازى روماندىكى ئەڭ مۇھىم سىمۋوللارنىڭ بىرى. ئۇ پەقەت بىر ئاتا ئەمەس، بەلكى مۇھەببەتنىڭ يوقلىقى، قوبۇل قىلىنماسلىق ۋە بالىلىق جاراھىتىنىڭ ئىپادىسىدۇر. باش پېرسوناژنىڭ پۈتكۈل ھاياتىدا ئىزدىگىنى بايلىق ياكى ئابروي ئەمەس، بەلكى ئاتىسىنىڭ بىر قېتىملىق مېھرىبان نەزىرى ۋە قوبۇل قىلىشىدۇر. بۇ ئارزۇ ھېچقاچان ئەمەلگە ئاشمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئىچىدە «مەن ياخشى ئادەم ئەمەسمەن» دېگەن ئىشەنچ شەكىللىنىدۇ. بۇ ئىشەنچ كېيىنچە ھاراقكەشلىك، يالغۇزلۇق ۋە ئۆزىدىن نەپرەتلىنىش ئارقىلىق تېخىمۇ چوڭقۇرلىشىدۇ.
بۇنىڭغا قارشى ھالدا، ئانا روماننىڭ ئەڭ يورۇق ئوبرازىدۇر. ئۇنىڭ سۈكۈت ئىچىدىكى مۇھەببىتى باش پېرسوناژ ئۈچۈن دۇنيانىڭ رەھىمسىزلىكىگە قارشى تۇرىدىغان بىردىنبىر پاناھگاھ بولۇپ قالىدۇ. ئايال ۋە ئوغۇل ئوبرازلىرىمۇ باش پېرسوناژنىڭ يوقاتقان ئىنسانىي باغلىرىنى ئىپادىلەيدۇ. ئانا شەرتسىز مۇھەببەتنىڭ، ئايال كەچۈرۈم ۋە ئۈمىدنىڭ، ئوغۇل بولسا قايتا باشلاش پۇرسىتىنىڭ سىمۋولىغا ئايلىنىدۇ. ئەمما باش پېرسوناژ بۇ مۇھەببەتلەرگە قايتىشقا جۈرئەت قىلالمايدۇ، ۋە تراگېدىيە دەل مۇشۇ يەردە يۈز بېرىدۇ.
لاگېر ھاياتىغا ئائىت بايانلارمۇ روماننىڭ ئەڭ كۈچلۈك بۆلەكلىرىنىڭ بىرى. يازغۇچى قاتتىقلىق، يالغۇزلۇق ۋە روھىي زەربىلەرنى ئىنتايىن تەسىرلىك شەكىلدە ئىپادىلەيدۇ. ئەمما ئەسەر ھېچقاچان قۇرۇق ھۆججەتلىك بايانغا ئايلىنىپ قالمايدۇ. بولۇپمۇ ياشانغان باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى بىلەن بولغان ئۇچرىشىش ئومۇمىي ئۈمىدسىزلىك ئىچىدىكى ئاز ئۇچرايدىغان ئىنسانىي مېھىر-مۇھەببەتنى نامايان قىلىپ، روماننىڭ ھېسسىي كۈچىنى تېخىمۇ ئاشۇرىدۇ.
بۇ روماننىڭ يەنە بىر چوڭ ئۇتۇقى سىمۋوللۇق تىلنى ناھايىتى ئۇتۇقلۇق ئىشلىتىشىدۇر. قۇياش، سايە، دەريا، قۇم، دېڭىز، دولقۇن، ئاچلىق ۋە قاراڭغۇلۇق قاتارلىق تەكرارلىنىدىغان بەلگىلەر ئەسەرگە شېئىرىي پۈتۈنلۈك بېرىدۇ. بولۇپمۇ تەكلىماكان قۇملۇقى ھەققىدىكى تەسۋىرلەر چوڭقۇر پەلسەپىۋى مەنىگە ئىگە. ھەر بىر قۇم دانىسى ئايرىم قارىغاندا ناھايىتى كىچىك بولسىمۇ، ئۇلار بىرلىشىپ چەكسىز بىر قۇملۇقنى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ تەسۋىر ئارقىلىق يازغۇچى ئادەم بىلەن جەمئىيەتنىڭ مۇناسىۋىتى، شەخسنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئورتاق تەقدىر ھەققىدىكى چوڭ سوئاللارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
قۇياش روماندا ھايات، ئۈمىد ۋە ئىلاھىي نۇرنىڭ سىمۋولى بولسا، سايە ئىنساننىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ بەلگىسىدۇر. باش پېرسوناژ «قۇياش مېنىڭدىن مېنى ئېلىپ كەتتى» دېگەن ئىپادە ئارقىلىق ئۆزىنىڭ پەقەت نۇردىنلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ كىملىكىدىنمۇ ئايرىلغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. سايەنىڭ يوقىلىشى بولسا، جەمئىيەت تەرىپىدىن تونۇلمىغان ئادەمنىڭ ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىمۇ يوقاتىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. دەريا بولسا بىر تەرەپتىن بالىلىقتىكى ئەركىنلىك ۋە ساپلىقنىڭ، يەنە بىر تەرەپتىن ھايات كۈرىشىنىڭ مېتافورىسىغا ئايلىنىدۇ. باش پېرسوناژ دەريادا ياخشى ئۈزەلەيدۇ، ئەمما ھايات دەرياسىدىن ئۆتەلمەيدۇ. بۇ روماندىكى ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بەدىئىي ئوخشىتىشلاردىن بىرىدۇر.
تىل ۋە ئۇسلۇب جەھەتتىنمۇ رومان ئۆزىگە خاس ئەدەبىي ئالاھىدىلىككە ئىگە. يازغۇچىنىڭ نەسىرى كۆپ جايلاردا شېئىرىي ئاھاڭغا يېقىنلىشىدۇ. ئىچكى مونولوگنىڭ ئۈزلۈكسىز قوللىنىلىشى، «مەن…» بىلەن باشلىنىدىغان تەكرار جۈملىلەر، ئۆزى بىلەن، ئۆتمۈشى بىلەن، دادىسى، ئانىسى، خۇدا ۋە ئۆلۈم بىلەن بولغان سۆھبەتلەر باش پېرسوناژنىڭ يالغۇزلۇقىنى ۋە ئىچكى ئازابىنى تېخىمۇ كۈچلۈك ھېس قىلدۇرىدۇ. كونكرېت خاتىرىلەر بىلەن پەلسەپىۋى ئويلىنىشلارنىڭ ئالماشتۇرۇلۇپ كېلىشى ئەسەرگە مەۋجۇتلۇق ئەدەبىياتىنىڭ روھىنى سىڭدۈرىدۇ.
روماننىڭ يەنە بىر مۇھىم قىممىتى ئۇنىڭ تارىخىي ۋە ئىجتىمائىي مەزمۇنىدۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىدىن ئۆتكەن سىياسىي زۇلۇم ۋە ئۇنىڭ روھىي ئاقىۋەتلىرى بۇ ئەسەردە سىياسىي شۇئار سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئادەمنىڭ ئىچكى ھاياتى ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن. شۇڭا ئەسەر بىر شەخسنىڭ ھاياتىنى بايان قىلىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى بىر خەلقنىڭ ئورتاق روھىي يارىسىنىڭمۇ ئەدەبىي ئىپادىسىگە ئايلىنىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىللە، روماننىڭ بەزى كەمچىلىكلىرىمۇ كۆرۈلىدۇ. بەزى جايلاردا پەلسەپىۋى مۇلاھىزىلەر ۋەقە تەرەققىياتىنى بېسىپ چۈشىدۇ، ئوي-پىكىرلەرنىڭ كۈچلۈك ئاسسوتسىياتسىيىلىك ئېقىمى سەۋەبىدىن بايان بەزىدە سەل مۇرەككەپلىشىپ، ئوقۇرمەننىڭ يۆنىلىش تۇيغۇسى ئاجىزلايدۇ. قايغۇ ۋە ئۈمىدسىزلىك ھېسسىياتىنىڭ ئۇزۇن داۋاملىشىشى بەزى ئوقۇرمەنلەردە روھىي چارچاش پەيدا قىلىشى مۇمكىن. شۇنداقلا، بەزى ئىدىيەلەر بىۋاسىتە بايان قىلىنغان بولۇپ، ئەگەر ئۇلار سىمۋول ۋە بەدىئىي ئىشارىلەر ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ ئىپادىلەنگەن بولسا، ئەسەرنىڭ بەدىئىي كۈچى تېخىمۇ ئاشقان بولاتتى.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، «ھاياتتىن سورا» ئاددىيلا بىر ھاراقكەش ئادەمنىڭ ھاياتىنى بايان قىلىدىغان رومان ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى يوقاتقان بىر ئىنساننىڭ ئۆزىنى قايتا تېپىش يولىدىكى ئاخىرقى مەنىۋى سەپىرىنى بايان قىلىدىغان ئەسەردۇر. ئەسەردە مۇھەببەتتىن مەھرۇم قېلىش، ئىچكى يالغۇزلۇق، گۇناھ ۋە كەچۈرۈم، شۇنداقلا ھايات بىلەن ئۆلۈم ئارىسىدىكى مەنىنى ئىزدەش قاتارلىق مەۋزۇلار مەركىزىي ئورۇننى ئىگىلەيدۇ.
رومان چوڭقۇر پىسخولوگىيەلىك تەھلىلى، سىمۋوللۇق بايان ئۇسۇلى، شېئىرىي تىلى ۋە ئىنسان روھىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر، قاراڭغۇ قاتلاملىرىغا جۈرئەت بىلەن سىڭىپ كىرگەنلىكى بىلەن ئالاھىدە دىققەت قوزغايدۇ. شۇڭا، بۇ ئەسەرنى زامانىۋى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا مەۋجۇتلۇق، يالغۇزلۇق ۋە روھىي قۇتقۇزۇلۇش تېمىلىرىنى ئەڭ چوڭقۇر يورۇتقان پىسخولوگىيەلىك رومانلارنىڭ بىرى، دەپ باھالاشقا بولىدۇ.
«ياۋروپا كىتاب» تەھرىراتى
